Chuyện gì đang xảy ra với chứng khoán Việt Nam?

Chứng khoán Việt Nam mở đầu tuần mới với diễn biến tiêu cực khi VN-Index lao dốc gần 50 điểm, chính thức đánh mất mốc tâm lý quan trọng 1.800 điểm. Đáng chú ý, điều khiến giới đầu tư lo ngại không chỉ là mức giảm mạnh của chỉ số mà còn là sự thiếu vắng hoàn toàn của lực đỡ từ dòng tiền.

Đáng chú ý, tính từ vùng đỉnh gần nhất, VN-Index đã “bốc hơi” khoảng 150 điểm, cho thấy xu hướng điều chỉnh đang diễn ra rõ rệt và lan rộng trên toàn thị trường.

Điểm khiến giới đầu tư lo ngại không chỉ nằm ở mức giảm điểm mạnh mà còn ở sự vắng bóng của dòng tiền bắt đáy. Dù thanh khoản có cải thiện so với hai phiên trước đó, giá trị khớp lệnh vẫn chỉ quanh mức 15.000 tỷ đồng – mức chưa đủ để xác nhận sự quay trở lại của dòng tiền lớn. Điều này phản ánh tâm lý thận trọng, thậm chí đứng ngoài quan sát của nhà đầu tư, bất chấp mặt bằng giá đã giảm đáng kể so với vùng đỉnh.

Áp lực từ thị trường toàn cầu và nỗi lo chính sách Fed

Theo ông Nguyễn Thế Minh, Giám đốc Ngân hàng đầu tư Chứng khoán An Bình (ABS), đợt giảm mạnh của chứng khoán Việt Nam diễn ra đồng pha với xu hướng điều chỉnh trên thị trường tài chính toàn cầu trong trạng thái né tránh rủi ro (risk-off). Cuối tuần trước, nhiều loại tài sản rủi ro đồng loạt suy yếu, bao gồm chứng khoán Mỹ, Bitcoin, dầu thô và vàng, trong khi đồng USD và lợi suất trái phiếu Chính phủ Mỹ tăng mạnh.

Nguyên nhân chính đến từ việc thị trường bắt đầu lo ngại Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) có thể duy trì mặt bằng lãi suất cao trong thời gian dài hơn dự kiến, thậm chí không loại trừ khả năng tăng lãi suất trở lại. Kịch bản này được củng cố bởi áp lực lạm phát tiềm ẩn, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị như Mỹ - Iran có nguy cơ gây gián đoạn nguồn cung năng lượng.

Bên cạnh đó, dữ liệu kinh tế Mỹ gần đây cho thấy nền kinh tế vẫn khá vững vàng. Thị trường lao động tiếp tục ổn định với số việc làm vượt kỳ vọng, trong khi tỷ lệ thất nghiệp giữ ở mức 4,3%. Theo công cụ theo dõi Fed (CME FedWatch), xác suất Fed tăng lãi suất trong cuộc họp tháng 12/2026 đã vượt 80%, phản ánh kỳ vọng thắt chặt chính sách tiền tệ vẫn còn hiện hữu trên thị trường.

Dù vậy, một số chuyên gia cho rằng lo ngại về việc Fed đảo chiều chính sách hiện vẫn mang tính tâm lý nhiều hơn là cơ sở thực tế, khi cơ quan này vẫn tập trung vào hai biến số chính là lạm phát và thị trường lao động. Giá dầu – yếu tố tác động lớn đến lạm phát – đã hạ nhiệt so với giai đoạn trước và hiện dao động quanh mức 100 USD/thùng, chưa có dấu hiệu bùng nổ trở lại.

Thị trường Việt Nam thiếu lực đỡ, dòng tiền đứng ngoài

Trong nước, áp lực bán không chỉ tập trung ở nhóm cổ phiếu vốn hóa lớn mà còn lan rộng trên toàn thị trường. Đặc biệt, nhóm cổ phiếu trụ như VIC tiếp tục tạo áp lực lớn lên chỉ số, trong khi phần lớn cổ phiếu đã bước vào nhịp điều chỉnh từ giữa tháng 5.

Dù VN-Index giảm mạnh, dòng tiền vẫn chưa có dấu hiệu nhập cuộc rõ ràng. Thanh khoản tuy cải thiện nhẹ nhưng chưa đủ xác nhận hoạt động bắt đáy quy mô lớn. Điều này cho thấy tâm lý nhà đầu tư vẫn nghiêng về thận trọng, thậm chí bi quan, khi các thị trường quốc tế mới chỉ bắt đầu bước vào giai đoạn điều chỉnh.

Theo ông Minh, nhà đầu tư trong nước có xu hướng đứng ngoài quan sát thay vì giải ngân mạnh trong bối cảnh rủi ro toàn cầu còn hiện hữu.

Kịch bản kỹ thuật: VN-Index có thể về 1.760 điểm

Về mặt kỹ thuật, chuyên gia ABS cho rằng kịch bản có xác suất cao nhất là VN-Index tiếp tục điều chỉnh thêm một nhịp trước khi tìm được vùng cân bằng quanh 1.760 điểm. Đây là mức tương ứng với vùng thoái lui 50% của toàn bộ nhịp tăng từ tháng 3 đến tháng 5, đồng thời cũng tiệm cận đường trung bình động 200 ngày (MA200) – một ngưỡng hỗ trợ quan trọng.

Trong kịch bản tiêu cực hơn, VN-Index có thể lùi về vùng 1.710 điểm, dù đây không phải là kịch bản cơ sở.

Chiến lược đầu tư: thận trọng nhưng không hoảng loạn

Theo khuyến nghị từ chuyên gia ABS, nhà đầu tư đang giữ tỷ trọng cổ phiếu thấp (khoảng 30–40%) không cần thiết phải bán thêm trong giai đoạn này. Ngược lại, nhà đầu tư nắm giữ tỷ trọng tiền mặt cao có thể cân nhắc giải ngân thăm dò 10–20% danh mục nếu thị trường tiếp tục điều chỉnh.

Tuy nhiên, việc giải ngân nên chia nhỏ và linh hoạt để duy trì dư địa gia tăng vị thế khi thị trường xuất hiện vùng giá hấp dẫn hơn trong thời gian tới.

Thủ tướng ra quyết định 'chấn động' ngành công nghệ, phấn đấu 5 công ty có doanh thu tối thiểu 1 tỷ USD/năm từ thị trường nước ngoài

Theo Yên Chi | 08/06/2026 07:37 AM | Công nghệ

Đây là lần đầu tiên Việt Nam đặt mục tiêu cụ thể về số lượng doanh nghiệp công nghệ đạt doanh thu tỷ USD từ thị trường quốc tế. Nếu hoàn thành, nhóm doanh nghiệp này sẽ trở thành lực lượng nòng cốt đưa ngành công nghệ số Việt Nam bước vào nhóm các quốc gia có năng lực xuất khẩu công nghệ mạnh trong khu vực.

Thủ tướng Chính phủ vừa ban hành Quyết định số 982/QĐ-TTg phê duyệt Đề án hỗ trợ, phát triển các doanh nghiệp công nghệ số vươn ra toàn cầu đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Đây được xem là một trong những chương trình quy mô lớn nhất từ trước đến nay nhằm thúc đẩy ngành công nghệ số Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển mới.

Hình thành 5.000 doanh nghiệp công nghệ số có doanh thu quốc tế

Theo Quyết định, mục tiêu tổng quát là phát triển đội ngũ doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam có năng lực cạnh tranh cao, làm chủ công nghệ lõi và công nghệ chiến lược, đủ khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu; hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp công nghệ số mạnh và bền vững, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế hai con số và nâng cao vị thế thương hiệu quốc gia.

Đáng chú ý, Chính phủ đặt ra nhiều chỉ tiêu rất tham vọng cho giai đoạn đến năm 2030. Đề án nêu rõ:

Phấn đấu có tối thiểu 5.00ệp công nghệ số Việt Nam có doanh thu từ thị trường quốc tế, doanh thu xuất khẩu sản phẩm và dịch vụ công nghệ số của doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam đạt tối thiểu 55 tỷ USD/năm, với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt tối thiểu 30%/năm.

Phấn đấu có 60 doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam có doanh thu từ thị trường nước ngoài đạt 20 triệu USD/năm. Có 5 doanh nghiệp công nghệ số có doanh thu từ thị trường nước ngoài đạt tối thiểu 01 tỷ USD/năm.

Phấn đấu thực hiện thành công tối thiểu 25 thương vụ mua bán và sáp nhập (M&A)/liên doanh/hợp tác chiến lược giữa doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam và đối tác quốc tế, với giá trị mỗi thương vụ từ 01 triệu USD trở lên.

Đây là lần đầu tiên Việt Nam đặt mục tiêu cụ thể về số lượng doanh nghiệp công nghệ đạt doanh thu tỷ USD từ thị trường quốc tế. Nếu hoàn thành, nhóm doanh nghiệp này sẽ trở thành lực lượng nòng cốt đưa ngành công nghệ số Việt Nam bước vào nhóm các quốc gia có năng lực xuất khẩu công nghệ mạnh trong khu vực.

Tham vọng trở thành trung tâm công nghiệp công nghệ số của thế giới

Tầm nhìn đến năm 2045 còn tham vọng hơn khi hướng tới việc đưa Việt Nam trở thành quốc gia công nghiệp công nghệ số phát triển, nằm trong nhóm trung tâm công nghiệp công nghệ số hàng đầu khu vực và thế giới.

Theo nội dung đề án, đến năm 2045, Việt Nam có tối thiểu 10 doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam ngang tầm các nước tiên tiến; thương hiệu Make in Viet Nam trở thành thương hiệu công nghệ số có uy tín được cộng đồng quốc tế ghi nhận.

Doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam không chỉ làm chủ công nghệ và thị trường mà còn định hướng xu hướng phát triển công nghệ số toàn cầu, góp phần xây dựng chuẩn mực, tiêu chuẩn và hệ sinh thái số toàn cầu, thúc đẩy một trật tự kinh tế số quốc tế công bằng, bao trùm và bền vững.

Mục tiêu này cho thấy định hướng chuyển dịch từ vai trò gia công, lắp ráp sang nghiên cứu, sáng tạo và làm chủ các công nghệ cốt lõi, đồng thời tham gia sâu hơn vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn công nghệ quốc tế.

Hàng loạt cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp công nghệ ra thế giới

Để hiện thực hóa các mục tiêu trên, Đề án đưa ra nhiều nhóm giải pháp đồng bộ.

Trong lĩnh vực thể chế, Chính phủ yêu cầu rà soát và hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến đầu tư, kinh doanh và xuất khẩu sản phẩm công nghệ số; đơn giản hóa thủ tục hành chính, giảm chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp khi mở rộng hoạt động ra nước ngoài.

Một điểm đáng chú ý là việc nghiên cứu chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cho doanh nghiệp công nghệ số, đồng thời cho phép tính vào chi phí được trừ các khoản phục vụ nghiên cứu thị trường, xúc tiến thương mại, phát triển khách hàng và mở rộng thị trường quốc tế.

Đề án cũng đặt trọng tâm vào nghiên cứu và phát triển các sản phẩm công nghệ số Make in Viet Nam dựa trên công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), dữ liệu lớn (Big Data), thực tế ảo và các công nghệ số thế hệ mới.

Ngoài ra, Chính phủ sẽ nghiên cứu triển khai các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) cho các lĩnh vực như Fintech, AI, IoT nhằm rút ngắn thời gian thương mại hóa sản phẩm.

Hỗ trợ vốn, IPO và M&A quốc tế

Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc xây dựng các chương trình hỗ trợ tài chính cho doanh nghiệp công nghệ số mở rộng thị trường quốc tế.

Theo đó, các doanh nghiệp sẽ được hỗ trợ tiếp cận các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ khoa học công nghệ, các tổ chức tài chính trong và ngoài nước. Đồng thời, Nhà nước sẽ nghiên cứu cơ chế bảo lãnh tín dụng, bảo hiểm đầu tư và hỗ trợ doanh nghiệp chuẩn bị các điều kiện để niêm yết, IPO hoặc huy động vốn trên thị trường quốc tế.

Đối với hoạt động mua bán - sáp nhập, Đề án khuyến khích doanh nghiệp công nghệ Việt Nam thực hiện các thương vụ M&A nhằm tiếp thu công nghệ lõi, công nghệ chiến lược, mở rộng mạng lưới khách hàng và gia tăng khả năng thâm nhập thị trường nước ngoài.

Xây dựng thương hiệu công nghệ số quốc gia

Bên cạnh hỗ trợ tài chính và công nghệ, Chính phủ cũng xác định xây dựng thương hiệu quốc gia cho ngành công nghệ số là nhiệm vụ trọng tâm.

Các hoạt động được triển khai bao gồm xây dựng bộ nhận diện thương hiệu ngành công nghiệp công nghệ số Việt Nam; tổ chức các chiến dịch truyền thông quốc tế; hình thành gian hàng số quốc gia trên các nền tảng thương mại điện tử toàn cầu; tổ chức các diễn đàn doanh nghiệp công nghệ số Việt Nam tại các thị trường chiến lược.

Đặc biệt, đề án đặt mục tiêu lựa chọn ít nhất 5 doanh nghiệp công nghệ số chủ lực để đóng vai trò dẫn dắt hệ sinh thái, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia chuỗi cung ứng quốc tế.

Với những mục tiêu tham vọng cùng hệ thống chính sách hỗ trợ toàn diện, Quyết định 982/QĐ-TTg được kỳ vọng sẽ tạo cú hích mới cho ngành công nghệ số Việt Nam, mở đường cho sự xuất hiện của các "kỳ lân công nghệ" và các tập đoàn công nghệ tỷ USD mang thương hiệu Việt trên thị trường toàn cầu trong những thập kỷ tới.

Theo Yên Chi

TP.HCM thăng hạng trên “bản đồ” start-up toàn cầu

Tác giả: Đức Thọ / baodautu.vn | 09/06/2026 09:21

Việc TP.HCM lần đầu góp mặt trong top 100 hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu cho thấy, start-up Việt Nam đang tiến gần hơn tới sân chơi công nghệ quốc tế.

Tuy nhiên, phía trước vẫn là bài toán về chất lượng tăng trưởng và năng lực tạo ra những doanh nghiệp công nghệ đủ sức cạnh tranh trong khu vực.

Theo Báo cáo Chỉ số hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu 2026 của StartupBlink, TP.HCM tăng 12 bậc, lên vị trí 98 thế giới và lần đầu tiên lọt top 100 hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo toàn cầu. Đây cũng là thứ hạng cao nhất của thành phố từ trước đến nay, đồng thời giúp hoàn thành mục tiêu vào top 100 sớm hơn 4 năm so với kế hoạch đề ra cho năm 2030.

Đáng chú ý, StartupBlink đánh giá TP.HCM đứng thứ hai Đông Nam Á về mức độ trưởng thành của hệ sinh thái, với thế mạnh nổi bật ở các lĩnh vực fintech và blockchain. Kết quả này cho thấy, start-up Việt không còn chỉ tập trung vào thương mại điện tử hay các ứng dụng tiêu dùng, mà đang từng bước tham gia sâu hơn vào các lĩnh vực công nghệ lõi, tài chính số và đổi mới sáng tạo có hàm lượng tri thức cao.

Thành công trên bảng xếp hạng cũng phản ánh hiệu quả từ các chính sách hỗ trợ đổi mới sáng tạo, mà TP.HCM theo đuổi trong nhiều năm qua. Từ thúc đẩy mô hình đổi mới sáng tạo mở, phát triển các trung tâm khởi nghiệp theo hình thức đối tác công - tư đến tổ chức các sự kiện quốc tế như WISE HCMC hay InnoEx, thành phố đang từng bước tạo dựng môi trường kết nối giữa start-up, nhà đầu tư, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ.

Tuy nhiên, lọt top 100 mới chỉ là bước khởi đầu. Một hệ sinh thái mạnh không được đo bằng số lượng start-up hay sự sôi động của các sự kiện, mà bằng khả năng tạo ra những doanh nghiệp công nghệ lớn, có năng lực đổi mới thực chất và mang lại giá trị kinh tế dài hạn.

Trong cuộc đua công nghệ toàn cầu, dòng vốn đầu tư có thể dịch chuyển nhanh, nhưng niềm tin của nhà đầu tư phụ thuộc vào chất lượng môi trường kinh doanh, khả năng bảo vệ sở hữu trí tuệ, nguồn nhân lực công nghệ cao và mức độ cởi mở của các chính sách thử nghiệm.

Để duy trì đà thăng hạng, TP.HCM nói riêng và Việt Nam nói chung cần nhiều doanh nghiệp công nghệ đầu tàu, các quỹ đầu tư nội địa đủ mạnh để đồng hành dài hạn, cùng một môi trường thể chế thực sự khuyến khích đổi mới sáng tạo, thay vì chỉ hướng tới những bước tiến trên các bảng xếp hạng.

NSND Trà Giang sinh năm 1942 tại Quảng Ngãi - cái tên do cha bà, NSƯT Nguyễn Văn Khánh, đặt theo dòng sông Trà quê nhà như nỗi nhớ quê hương. Năm 1954, khi mới 12 tuổi, bà theo gia đình tập kết ra Bắc. Năm 1959, Trà Giang thi đỗ trường múa nhưng chính người cha đã nói với con gái: "Con có gương mặt đẹp, sao không thi vào trường điện ảnh?". Câu nói này sau đó đã thay đổi cả cuộc đời bà.

Trà Giang trở thành sinh viên khóa I Trường Điện ảnh Việt Nam (1959-1962), cùng thế hệ với các diễn viên Kim Chi, Thúy Vinh, Lâm Tới. Năm 1961, bà xuất hiện trong bộ phim đầu tay Một ngày đầu thu và nhanh chóng trở thành gương mặt trung tâm của điện ảnh cách mạng. Năm 1984, bà là một trong những nghệ sĩ đầu tiên được phong tặng danh hiệu NSND - bậc vinh danh cao nhất dành cho người hoạt động nghệ thuật tại Việt Nam.

Những năm 1960-1970 là thời kỳ bà đóng liên tiếp các bộ phim lớn. Năm 1963, vai Chị Tư Hậu giúp bà đoạt Huy chương Bạc tại Liên hoan phim Quốc tế Moskva - lần đầu tiên một diễn viên Việt Nam được giải thưởng quốc tế danh giá đến vậy. Năm 1973, vai Dịu trong Vĩ tuyến 17 ngày và đêm tiếp tục mang về giải Nữ diễn viên xuất sắc nhất tại chính liên hoan phim này. Bà còn là đại biểu Quốc hội 3 khóa V, VI và VII - dấu ấn không nhiều nghệ sĩ có được.

Năm 1967, ở tuổi 25, Trà Giang kết hôn với GS.TS âm nhạc Nguyễn Bích Ngọc - nghệ sĩ violin tài hoa, em ruột nhà văn Nguyễn Thành Long. Bà gọi đó là "mối tình đầu và là mối tình duy nhất trong cuộc đời". Họ có một cô con gái đặt tên Bích Trà - ghép tên cả bố lẫn mẹ. Năm 1990, Trà Giang rời Hà Nội, chuyển vào TPHCM sinh sống cùng chồng và cũng là thời điểm bà dần rút lui khỏi điện ảnh.

Bà từng có thời gian về giảng dạy tại Trường Điện ảnh, tuy nhiên tự nhận mình không có khả năng sư phạm và cuối cùng bỏ cuộc. "Dừng cuộc chơi điện ảnh, tôi vẫn chưa thanh thản. Tôi rất nhớ nghề, 20 năm không được diễn là nỗi đau rất lớn trong cuộc đời tôi", bà từng tâm sự năm 2012.

Từ năm 14 tuổi, Bích Trà sang Nga học piano và trở thành nghệ sĩ dương cầm quốc tế, hiện sinh sống tại Anh. Năm 1999, GS Nguyễn Bích Ngọc đột ngột qua đời. Với Trà Giang, đó là "năm bi kịch". Bà hụt hẫng, chới với, có giai đoạn đối diện với nỗi cô đơn không lối thoát. Nhưng bà không tái hôn. Lâu dần, bà học cách chấp nhận và tìm đến hội họa như một chỗ nương tựa tinh thần.

Từ khi về hưu năm 1998, Trà Giang tự học hội họa. Điều mà bà gọi là "vẽ chơi" dần trở thành đam mê thực sự. Đến nay bà đã có hàng trăm bức tranh - phần lớn là phụ nữ, gương mặt thân quen, phong cảnh quê hương - cùng 4 triển lãm cá nhân và 10 triển lãm nhóm.

Năm 2024, triển lãm Quê hương của bà ở tuổi 82 bán đấu giá bức tranh Hồn quê được 151 triệu đồng ủng hộ đồng bào bị thiên tai.

Năm 2024, bộ phim tài liệu Dòng sông ký ức của đạo diễn Nguyễn Thước ra mắt, khắc họa lại hành trình sống và làm nghệ thuật của bà. Hiện bà sống một mình trong căn nhà ở TPHCM. Con gái cách 1-2 tháng về thăm một lần. Trà Giang dùng 2 chữ "mãn nguyện" để nói về cuộc đời hơn 80 năm đã qua.

Ảnh: Báo Màn ảnh sân khấu, Thế giới nghệ sĩ

Từ bóng dài, bóng đá tổng lực đến kiểm soát bóng và phòng ngự số đông, mỗi kỳ World Cup đều chứng kiến sự lên ngôi của những triết lý chiến thuật mới, rồi sau đó bị chính thế hệ kế cận tìm cách hóa giải.

Dữ liệu của Opta đã tổng hợp từ mọi trận chung kết World Cup kể từ năm 1966, cho thấy bóng đá không thay đổi theo đường thẳng. Mỗi thời kỳ đều xuất hiện một xu hướng mới, rồi lại sinh ra cách chống lại chính xu hướng đó. Từ những đường phất bóng dài vượt tuyến đến các pha phối hợp kiên nhẫn trước khối phòng ngự thấp, World Cup như một cuốn sách lịch sử chiến thuật thu nhỏ của bóng đá thế giới.

Kỷ nguyên bóng dài và cuộc cách mạng Brazil 1970

Nếu bật lại trận chung kết World Cup 1966 giữa Anh và Tây Đức, nhiều khán giả ngày nay có thể ngạc nhiên vì nhịp chơi quá khác biệt. Khi đó, 25% số đường chuyền của hai đội dài ít nhất 18m. Để so sánh, tại World Cup 2022, chỉ có một trận đấu đạt tỷ lệ tương tự.

Tư duy chiến thuật thời ấy rất đơn giản: đưa bóng lên phía trước càng nhanh càng tốt. Thống kê cho thấy tại World Cup 1966, quãng đường bóng được chuyền lên phía trước cao gấp 7 lần quãng chuyền lùi. Đến năm 2022, tỷ lệ này chỉ còn khoảng ba lần.

Giữa thời đại bóng dài, Brazil vô địch World Cup 1970 xuất hiện như một đội bóng đến từ tương lai. Trong khi phần lớn đối thủ vẫn ưu tiên đưa bóng thật nhanh lên tuyến trên, Brazil chơi chuyền ngắn, luân chuyển bóng và kiên nhẫn tìm khoảng trống.

Chưa tới 10% số đường chuyền của họ là bóng dài. Các tiền vệ kết nối chặt chẽ với nhau, hậu vệ biên tham gia tấn công, đội hình duy trì cấu trúc rõ ràng thay vì chia cắt thành nhiều mảng riêng biệt.

Bóng đá tổng lực và thời đại phòng ngự

Đến World Cup 1974, Hà Lan của Rinus Michels và Johan Cruyff đưa cuộc cách mạng chiến thuật lên một tầm cao mới. Nếu bản đồ nhiệt của World Cup 1966 cho thấy khu trung tuyến khá trống trải, thì đến cuối thập niên 1970, phần lớn hoạt động của trận đấu đã tập trung vào khu vực này.

Hà Lan không chỉ mở rộng vai trò của các tiền vệ, còn kéo trung vệ vào quá trình xây dựng bóng. Từ đây, ý tưởng kiểm soát không gian bằng hệ thống chuyền bóng bắt đầu lan rộng khắp thế giới.

Khi các đội ngày càng giỏi kiểm soát tuyến giữa, các hệ thống phòng ngự cũng phát triển để đối phó. Trong thập niên 1980, bẫy việt vị trở thành vũ khí chiến thuật phổ biến. Số lần việt vị tăng mạnh đến mức FIFA phải sửa luật vào năm 1990. Đây cũng là giai đoạn bóng đá trở nên thực dụng hơn.

World Cup 1990 chỉ đạt trung bình 2,2 bàn mỗi trận, giảm đáng kể so với mức 2,8 bàn của giải đấu năm 1982. Sau giải đấu này, FIFA cấm thủ môn bắt bóng từ đường chuyền về, khiến số đường chuyền về thủ môn giảm khoảng 70% chỉ một kỳ World Cup sau đó.

Từ chuyển trạng thái đến kiểm soát bóng và phá khối phòng ngự thấp

Từ năm 1994 đến 2006, World Cup bước vào thời kỳ chuyển trạng thái với hệ thống phòng ngự khu vực 4-4-4 của Arrigo Sacchi. Các khối đội hình được tổ chức chặt chẽ và di chuyển đồng bộ. Hệ quả là tỷ lệ chuyền chính xác tại World Cup giảm từ 82% năm 1986 xuống còn 76% năm 2002. Bóng đá thời kỳ này gắn liền với các pha phản công tốc độ cao và những quả tạt từ biên.

Đội tuyển Tây Ban Nha giai đoạn 2008-2012 đưa xu hướng kiểm soát bóng lên đỉnh cao. Tại World Cup 2010, họ thực hiện trung bình 525 đường chuyền mỗi trận. Chỉ 7,7% số đường chuyền là bóng dài. Thời gian giữa hai lần chuyền chỉ khoảng 2,5 giây. Tây Ban Nha chuyền nhiều để kéo toàn bộ đội hình lên phần sân đối phương, đồng thời tạo điều kiện cho việc phản pressing ngay sau khi mất bóng.

World Cup 2022 lại cho thấy bóng đá lại bước sang một hướng phát triển mới: phá khối phòng ngự thấp. Nhiều đội sử dụng khối phòng ngự trung bình hoặc thấp với tính tổ chức rất cao. Hệ quả là chỉ 16% số lần đưa bóng vào một phần ba cuối sân diễn ra qua khu vực trung tâm. Các đội tìm đường vòng ra biên rồi chuyền ngược ra tuyến hai, tạo ra trung bình 2,3 cơ hội mỗi trận.

Nhờ vậy, khoảng cách dứt điểm trung bình giảm còn 16,4m, thấp nhất lịch sử World Cup, với 63% số cú sút được thực hiện trong cấm địa.

Những ngày đầu tháng 6/2026, thể thao Việt Nam (TTVN) đón tin vui: Lần đầu tiên góp mặt tại Giải vô địch Rowing biển châu Á tổ chức tại Thái Lan, các tay chèo trẻ Việt Nam đã xuất sắc giành 2 HCV ở các lứa tuổi U19, U16. Những thành tích này đáng chú ý không chỉ ở màu huy chương mà ở tính chất của môn thi: Thể thao trên biển.

Các môn thi trên biển (hoặc trên cát) vốn không xa lạ với thể thao Việt Nam, nhưng thông thường, các thông tin không được chú ý nhiều do yếu tố "biển", dễ bị xem là "phi chính thức". Ngay trường hợp của môn bóng ném bãi biển, dù các cô gái của chúng ta đang ở đẳng cấp hàng đầu châu lục, vừa đoạt HCV tại Đại hội thể thao biển châu Á 2026, từng vô địch thế giới, nhưng vẫn không đủ để được công chúng biết đến nhiều hơn.

Tuy vậy, những thành tích này tiếp tục thắp sáng một "ngách" đầy tiềm năng nhưng chưa được đầu tư đúng mức của TTVN: Thể thao biển. Điều đáng nói là với VĐV Việt Nam, thể thao biển có những ưu thế mà chúng ta vẫn từng có ở các môn thiên về trí tuệ, sự khéo léo.

Các yêu cầu về thể chất không quá lớn, mức độ cạnh tranh hiện tại cũng không khắc nghiệt và khả năng chuyển đổi "công năng" từ "trong nhà, ngoài trời" ra bờ biển cũng không quá phức tạp. Thậm chí, đã từng có trường hợp chuyển các VĐV từ bóng chuyền bãi biển sang đánh bóng trong nhà mà vẫn ổn, như đội bóng chuyền quận Tân Bình, TP.HCM hơn 2 thập niên trước.

Cũng chính trường hợp chuyển đổi ngược đời ấy mới cho thấy TTVN chưa thực sự xem "thể thao biển" là một nhánh mặc dù trong quá trình phát triển các môn thể thao, gần như luôn có một đội chuyên "thi đấu trên biển". Nói cách khác, chúng ta sẵn sàng "bỏ" thể thao biển. Thay vì được phát triển như một "nhánh" độc lập với lộ trình đào tạo, chiến thuật và hệ thống VĐV chuyên biệt, các môn này lại bị "trộn lẫn" hoặc quản lý theo cách giống với bản gốc trong nhà thi đấu.

Hệ quả là sự phát triển thiếu bền vững, thành tích bấp bênh và không tạo ra được một thế hệ VĐV chuyên nghiệp thực thụ cho môi trường bãi biển, thay vì thật sự tách hẳn ra thành một nhánh riêng, có hệ thống thi đấu riêng, con người riêng, mục tiêu riêng. Thế nên, điều quan trọng nhất hiện nay không phải là khẳng định lại tiềm năng, mà là có một chiến lược và hệ thống riêng, bài bản dành cho thể thao biển. Thực tế, chúng ta đã từng nhiều lần mở thêm các phân môn, bao gồm các giải vô địch quốc gia thi đấu trên biển cho những bộ môn sẵn có như bóng chuyền, bóng ném, vật, bóng đá bãi biển hay 3 môn phối hợp.

Một chiến lược riêng cần được xây dựng một cách có hệ thống, xác định rõ đâu là những môn thể thao biển mũi nhọn mà Việt Nam có lợi thế cạnh tranh lâu dài. Đó không chỉ là rowing biển hay bóng ném bãi biển, mà còn có thể là đua thuyền buồm, lướt ván, canoeing bãi biển, triathlon, đua mô tô tốc độ...

Việc xác định này cần dựa trên tố chất của VĐV Việt Nam (thường nhỏ con, nhanh nhẹn, bền bỉ), điều kiện địa hình và ngân sách đầu tư. Cùng với đó là một lộ trình đào tạo bài bản từ trẻ, với giáo trình, HLV và chuyên gia riêng biệt, thay vì để các HLV từ rowing trong nhà "kiêm nhiệm" rowing biển một cách đối phó.

Một lợi thế cực kỳ lớn của thể thao biển là sự đồng thuận và nguồn lực từ các địa phương có bờ biển. Các tỉnh, thành phố như Đà Nẵng, Khánh Hòa, Quảng Ninh, TP.HCM, An Giang... đều rất muốn gắn kết thể thao với du lịch biển. Trong đó, Đà Nẵng đang là điểm sáng khi chủ động đăng cai các sự kiện thể thao biển quốc tế, tạo ra sức hút lớn.

Một chiến lược quốc gia về thể thao biển sẽ là cơ sở vững chắc để các địa phương mạnh dạn đầu tư hơn nữa vào cơ sở hạ tầng, tổ chức giải đấu, và đãi ngộ VĐV. Sự chung tay giữa ngành thể thao trung ương và chính quyền địa phương chính là "cú hích" để đưa thể thao biển bứt phá.

Hãy hình dung, khi rowing biển đã được đưa vào chương trình thi đấu chính thức tại Olympic Los Angeles 2028, cơ hội để Việt Nam có đại diện tham dự kỳ Thế vận hội danh giá nhất hành tinh từ "nhánh" thể thao biển là hoàn toàn hiện hữu. Tất nhiên, điều đó chỉ xảy ra khi thành tích hiện tại của lứa U được đầu tư đúng mức.

TP.HCM vừa trở thành tâm điểm của cộng đồng ném đĩa Đông Nam Á khi Giải vô địch ném đĩa The One Ultimate Championship 2026 (TOUC 2026) diễn ra tại sân Kofi Kai, Nhà Bè. Sự kiện thu hút hơn 200 vận động viên (VĐV) từ 11 đội tuyển đến từ Việt Nam, Malaysia, Singapore, Thái Lan và Mỹ, tạo nên một trong những giải đấu ném đĩa quốc tế lớn nhất tại Việt Nam.

Trong 3 ngày tranh tài, các trận đấu liên tục diễn ra trên nhiều sân, mang đến những pha xử lý kỹ thuật, tốc độ và tư duy chiến thuật cao.

TOUC 2026 được tổ chức nhằm nâng tầm sân chơi cho cộng đồng ném đĩa khu vực, đồng thời tạo cơ hội để các VĐV Việt Nam cọ xát với đối thủ quốc tế.

Hệ thống thi đấu tối ưu hóa số trận cho mỗi đội, giúp VĐV tích lũy kinh nghiệm và thể hiện năng lực.

Không chỉ là sân chơi chuyên môn, TOUC 2026 còn là lễ hội thể thao cộng đồng với các hoạt động giao lưu, trao đổi kinh nghiệm và kết nối quốc tế.

Ngày khai mạc nổi bật với màn diễu hành của hơn 200 VĐV trong màu áo đại diện quốc gia và CLB, tạo nên bức tranh đa sắc màu về tinh thần thể thao vượt biên giới.

Ngày thi đấu cuối cùng chứng kiến các trận quyết định chức vô địch và vị trí cao nhất. Sau đó, các VĐV tham gia hoạt động Jersey Trading (trao đổi áo đấu) làm kỷ niệm, biểu tượng cho tình hữu nghị và sự gắn kết giữa các cộng đồng thể thao.

Khép lại giải đấu, lễ trao giải vinh danh các tập thể và cá nhân xuất sắc, đồng thời ghi dấu TOUC 2026 như cầu nối đưa cộng đồng ném đĩa Việt Nam đến gần hơn với quốc tế, mở ra cơ hội TP.HCM tiếp tục trở thành điểm đến của các sự kiện thể thao quốc tế trong tương lai.

Các trận đấu của World Cup 2026 sẽ được tổ chức tại 16 sân vận động trên khắp Hoa Kỳ, Canada và Mexico. Nhiều sân vận động đã được FIFA tạm thời đổi tên trong thời gian diễn ra giải đấu vì các công ty mua quyền đặt tên cho sân không phải là nhà tài trợ chính thức của FIFA.

BMO Field (Sân vận động Toronto)

Sức chứa: 45.000.

Địa điểm: Toronto.

Các trận đấu: Canada vs Bosnia-Herzegovina (12/6), Ghana vs Panama (17/6), Đức vs Bờ Biển Ngà (20/6), Panama vs Croatia (23/6), Senegal vs Iraq (26/6), Vòng 32 đội (2/7)

Thông tin sân: Hoạt động từ năm 2007, BMO Field là sân nhà của Toronto FC (MLS) và đội bóng bầu dục Argonauts. Khán giả có thể dễ dàng tiếp cận sân thông qua hệ thống tàu điện và xe lửa của thành phố. Để đáp ứng quy mô của kỳ World Cup lần này, sức chứa ban đầu chỉ hơn 28.000 chỗ ngồi đã được mở rộng đáng kể nhờ hệ thống khán đài lắp ghép tạm thời.

Estadio Akron (Sân vận động Guadalajara)

Sức chứa: 48.000.

Địa điểm: Guadalajara, Mexico.

Các trận đấu: Hàn Quốc vs Cộng hòa Séc (11/6), Mexico vs Hàn Quốc (17/6), Colombia vs Congo (23/6), Uruguay vs Tây Ban Nha (26/6)

Thông tin sân: Mở cửa vào năm 2010, đại bản doanh của câu lạc bộ Chivas từng được khánh thành bằng trận đấu giao hữu với gã khổng lồ Man United. Sân bóng có sức chứa trung bình nhưng sở hữu cơ sở vật chất hiện đại, đáp ứng mọi tiêu chuẩn cao nhất của FIFA.

Estadio BBVA (Sân vận động Monterrey)

Sức chứa: 53.500.

Địa điểm: Monterrey, Mexico.

Các trận đấu: Tunisia vs Thụy Điển (14/6), Tunisia vs Nhật Bản (20/6), Hàn Quốc vs Nam Phi (24/6), Vòng 32 đội (29/6)

Thông tin sân: Sân nhà của câu lạc bộ Monterrey khánh thành vào năm 2015, có thiết kế mô phỏng hình dáng mang cá, với tầm nhìn hướng thẳng ra dãy núi Cerro de la Silla hùng vĩ. Đây là một trong những địa điểm thi đấu có thời tiết nóng bức nhất tại kỳ World Cup lần này, khi nhiệt độ thường vượt mốc 32 độ C.

B.C. Place (Sân vận động B.C. Place Vancouver)

Sức chứa: 54.000.

Địa điểm: Vancouver, British Columbia.

Các trận đấu: Australia vs Thổ Nhĩ Kỳ (13/6), Canada vs Qatar (18/6), New Zealand vs Ai Cập (21/6), Canada vs Thụy Sĩ (24/6), Bỉ vs New Zealand (26/6), Vòng 32 đội (2/7), Vòng 16 đội (7/7)

Thông tin sân: Mở cửa từ 1983, ngay trung tâm Vancouver, B.C. Place là sân nhà của CLB Whitecaps (MLS) và đội bóng bầu dục Lions (CFL). Từ năm 2010, sân thay thế mái che cố định bằng mái che đóng mở. Nơi đây từng đăng cai trận chung kết World Cup Nữ 2015 và lễ khai mạc/bế mạc Thế vận hội Mùa đông 2010.

Hard Rock Stadium (Sân vận động Miami)

Sức chứa: 65.000.

Địa điểm: Miami Gardens, Florida.

Các trận đấu: Saudi Arabia vs Uruguay (15/6), Uruguay vs Cape Verde (21/6), Brazil vs Scotland (24/6), Colombia vs Bồ Đào Nha (27/6), Vòng 32 đội (3/7), Tứ kết (11/7), Tranh hạng ba (18/7)

Thông tin sân: Là sân nhà của đội bóng bầu dục Miami Dolphins (NFL) từ năm 1987, Hard Rock từng 6 lần đăng cai Super Bowl. Dự án nâng cấp sân vào năm 2015 bổ sung hệ thống mái che chuẩn châu Âu để chắn mưa. Sân cách trung tâm Miami 15 dặm và không có đường ray, nên FIFA sẽ bố trí xe buýt đưa đón miễn phí từ ga Aventura.

Gillette Stadium (Sân vận động Boston)

Sức chứa: 65.000.

Địa điểm: Foxborough, Massachusetts.

Các trận đấu: Haiti vs Scotland (13/6), Iraq vs Na Uy (16/6), Scotland vs Morocco (19/6), Anh vs Ghana (23/6), Na Uy vs Pháp (26/6), Vòng 32 đội (29/6), Tứ kết (9/7)

Thông tin sân: Mở cửa từ năm 2002, đây là đại bản doanh của đội bóng bầu dục New England Patriots (NFL) và CLB bóng đá New England Revolution (MLS), thay thế cho sân Foxboro cũ (từng đăng cai World Cup 1994). Về việc di chuyển cho cổ động viên đến xem World Cup 2026, tuyến tàu hỏa từ Boston chỉ hoạt động vào ngày có sự kiện với giá khứ hồi 80 USD (tăng mạnh so với ngày thường), trong khi vé xe buýt là 95 USD.

Lumen Field (Sân vận động Seattle)

Sức chứa: 69.000.

Địa điểm: Seattle.

Các trận đấu: Bỉ vs Ai Cập (15/6), Mỹ vs Australia (19/6), Bosnia-Herzegovina vs Qatar (24/6), Ai Cập vs Iran (26/6), Vòng 32 đội (1/7), Vòng 16 đội (6/7)

Thông tin sân: Mở cửa từ năm 2002, Lumen Field có vị trí đắc địa khi chỉ cách trung tâm Seattle một đoạn đi bộ ngắn. Đây là đại bản doanh của đội bóng bầu dục Seahawks (NFL) và CLB bóng đá Sounders (MLS). Sân đã trồng bổ sung mặt cỏ tự nhiên để đáp ứng tiêu chí tổ chức World Cup từ FIFA.

Lincoln Financial Field (Sân vận động Philadelphia)

Sức chứa: 69.000.

Địa điểm: Philadelphia.

Các trận đấu: Bờ Biển Ngà vs Ecuador (14/6), Brazil vs Haiti (19/6), Pháp vs Iraq (22/6), Curaçao vs Bờ Biển Ngà (25/6), Croatia vs Ghana (27/6), Vòng 16 đội (4/7)

Thông tin sân: Thường gọi là "The Linc", sân khánh thành vào năm 2003 và là sân nhà của đội bóng bầu dục Philadelphia Eagles (NFL). Trận đấu ở vòng 16 đội tổ chức trên sân này, sẽ cùng lúc diễn ra buổi lễ đặc biệt để kỷ niệm 250 năm ngày ký Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ.

SoFi Stadium (Sân vận động Los Angeles)

Sức chứa: 70.000.

Địa điểm: Inglewood, California.

Các trận đấu: Mỹ vs Paraguay (12/6), Iran vs New Zealand (15/6), Thụy Sĩ vs Bosnia-Herzegovina (18/6), Bỉ vs Iran (21/6), Thổ Nhĩ Kỳ vs Mỹ (25/6), Vòng 32 đội (28/6 và 2/7), Tứ kết (10/7)

Thông tin sân: SoFi là sân nhà của đội bóng bầu dục Los Angeles Rams và Los Angeles Chargers (NFL). Sân có mái che hiện đại, được thiết kế hở hai bên hông để thông gió và được lắp mặt cỏ thật. FIFA áp dụng phí đỗ xe tại sân lên tới 250-300 USD, khiến nhiều cổ động viên bức xúc.

Levi's Stadium (Sân vận động Vùng Vịnh San Francisco)

Sức chứa: 71.000.

Địa điểm: Santa Clara, California.

Các trận đấu: Qatar vs Thụy Sĩ (13/6), Áo vs Jordan (16/6), Thổ Nhĩ Kỳ vs Paraguay (19/6), Jordan vs Algeria (22/6), Paraguay vs Australia (25/6), Vòng 32 đội (1/7)

Thông tin sân: Đây là sân nhà của đội bóng bầu dục San Francisco 49ers (NFL), nằm tại Thung lũng Silicon và mở cửa từ 2014. Sân từng đăng cai Super Bowl 2016 và sẽ tiếp tục tổ chức vào 2026. Đáng chú ý, Levi's là sân duy nhất tại Mỹ không được giao tổ chức bất kỳ trận đấu nào sau Vòng 32 đội.

NRG Stadium (Sân vận động Houston)

Sức chứa: 72.000.

Địa điểm: Houston.

Các trận đấu: Đức vs Curaçao (14/6), Bồ Đào Nha vs Congo (17/6), Hà Lan vs Thụy Điển (20/6), Bồ Đào Nha vs Uzbekistan (23/6), Cape Verde vs Saudi Arabia (26/6), Vòng 32 đội (29/6), Vòng 16 đội (4/7)

Thông tin sân: Khai trương năm 2002, NRG sở hữu cấu trúc mái che đóng mở và là đại bản doanh của đội bóng bầu dục Houston Texans (NFL). Sân từng hai lần tổ chức Super Bowl cùng nhiều sự kiện chung kết bóng rổ, bóng bầu dục. Để phục vụ giải, sân cỏ nhân tạo đã được thay bằng cỏ thật.

Arrowhead Stadium (Sân vận động Kansas City)

Sức chứa: 73.000.

Địa điểm: Kansas City, Missouri.

Các trận đấu: Argentina vs Algeria (16/6), Ecuador vs Curaçao (20/6), Tunisia vs Hà Lan (25/6), Algeria vs Áo (27/6), Vòng 16 đội (3/7), Tứ kết (11/7)

Thông tin sân: Được khánh thành năm 1972, đây là sân nhà của đội bóng bầu dục Kansas City Chiefs. Sân cách trung tâm thành phố Kansas 8,5 dặm, không có đường sắt, nhưng sẽ có xe buýt đưa đón với giá 15 USD. Sân bóng này đang giữ Kỷ lục Guinness về tiếng ồn tại một sự kiện thể thao ngoài trời (142,2 decibel). Khi CĐV lấp đầy, sẽ có những âm thanh khủng khiếp được tạo ra từ 4 góc khán đài.

Mercedes-Benz Stadium (Sân vận động Atlanta)

Sức chứa: 75.000.

Địa điểm: Atlanta.

Các trận đấu: Tây Ban Nha vs Cape Verde (15/6), Cộng hòa Séc vs Nam Phi (18/6), Tây Ban Nha vs Saudi Arabia (21/6), Morocco vs Haiti (24/6), Congo vs Uzbekistan (27/6), Vòng 32 đội (1/7), Vòng 16 đội (7/7), Bán kết (15/7)

Thông tin sân: Sân sở hữu mái che đóng mở hiện đại, tọa lạc ở trung tâm Atlanta. Nơi đây thường xuyên tổ chức trận Super Bowl và chung kết NCAA. Do chi phí đền bù quá lớn, FIFA bắt buộc cho phép giữ nguyên logo Mercedes-Benz khổng lồ trên mái của sân.

MetLife Stadium (Sân vận động New York/New Jersey)

Sức chứa: 82.500.

Địa điểm: East Rutherford, New Jersey.

Các trận đấu: Brazil vs Morocco (13/6), Pháp vs Senegal (16/6), Na Uy vs Senegal (22/6), Ecuador vs Đức (25/6), Panama vs Anh (27/6), Vòng 32 đội (30/6), Vòng 16 đội (5/7), Chung kết (19/7)

Thông tin sân: MetLife sẽ nhận vinh dự tổ chức trận Chung kết World Cup 2026. Sân có thiết kế màu xám khá tẻ nhạt, ít lối đi bộ và phương tiện công cộng hạn chế. Vé tàu khứ hồi dịp này có giá 98 USD, trong khi xe buýt từ Manhattan giảm còn 20 USD. Để đạt chuẩn FIFA, 1.740 ghế ở góc sân bị tạm thời tháo dỡ.

Estadio Azteca (Sân vận động Ciudad de Mexico)

Sức chứa: 83.000.

Địa điểm: Mexico City.

Các trận đấu: Mexico vs Nam Phi (11/6), Colombia vs Uzbekistan (17/6), Mexico vs Cộng hòa Séc (24/6), Vòng 32 đội (30/6), Vòng 16 đội (6/7)

Thông tin sân: Từng đăng cai hai trận chung kết World Cup 1970 và 1986, "chảo lửa" Azteca sẽ tiếp tục tổ chức trận khai mạc World Cup 2026. Sân nằm ở độ cao 2.195m so với mực nước biển, do đó là thử thách thể lực cực đại cho các đội bóng.

AT&T Stadium (Sân vận động Dallas)

Sức chứa: 94.000.

Địa điểm: Arlington, Texas.

Các trận đấu: Hà Lan vs Nhật Bản (14/6), Anh vs Croatia (17/6), Argentina vs Áo (22/6), Nhật Bản vs Thụy Điển (25/6), Jordan vs Algeria (27/6), Vòng 32 đội (30/6 và 3/7), Vòng 16 đội (6/7), Bán kết (14/7)

Thông tin sân: Khánh thành năm 2009 với sức chứa khổng lồ, "Jerry's World" là sân nhà có mái che di động của đội bóng bầu dục Dallas Cowboys (NFL). Sân sở hữu 4 màn hình lớn treo cách mặt sân 27m, mới được trồng cỏ tự nhiên để đáp ứng đủ tiêu chuẩn tổ chức World Cup 2026.

1/ “The Satanic Verses” (tạm dịch: Vần thơ của Satan) của Salman Rushdie (1988)

Cuốn tiểu thuyết này đã bị cấm ở Iran và một số quốc gia Hồi giáo khác sau khi xuất bản, và Rushdie buộc phải lẩn trốn trong nhiều năm do giáo sĩ Hồi giáo Ayatollah Ruhollah Khomeini đưa ra án tử hình đối với ông. Cuốn sách bị cáo buộc là xúc phạm đạo Hồi.

2/ “Ulysses” của James Joyce (1922)

Cuốn tiểu thuyết này ban đầu đã bị cấm ở Hoa Kỳ và Vương quốc Anh vì nội dung khiêu dâm. Đây là một tác phẩm văn học hiện đại phức tạp, ngôn ngữ và cách kể chuyện theo dòng ý thức của nó đã gây sốc vào thời điểm đó.

3/ “Lolita” của Vladimir Nabokov (1955)

Cuốn tiểu thuyết này kể về câu chuyện của một người đàn ông trung niên bị ám ảnh bởi một cô bé 12 tuổi. Tác phẩm đã bị cấm ở một số quốc gia khi xuất bản vì miêu tả hành vi lạm dụng tình dục trẻ em.

4/ “Bắt trẻ đồng xanh” của J.D. Salinger (1951)

Cuốn tiểu thuyết này đã bị cấm ở nhiều trường học và thư viện vì miêu tả sự tức giận và nổi loạn của tuổi mới lớn. Nó cũng bị chỉ trích vì sử dụng ngôn từ tục tĩu và miêu tả tiêu cực về người lớn.

5/ “Cuốn theo chiều gió” của Margaret Mitchell (1936)

Cuốn tiểu thuyết này đã bị chỉ trích vì miêu tả lãng mạn hóa miền Nam nước Mỹ trước thời chiến và cách đối xử với vấn đề chủng tộc. Tác phẩm cũng bị cáo buộc là duy trì định kiến về người Mỹ gốc Phi.

Điều quan trọng cần lưu ý là không phải tất cả những cuốn sách gây tranh cãi đều đáng đọc. Một số tác phẩm được viết kém hoặc gây khó chịu, và chúng có thể không mang lại bất kỳ giá trị nhân văn nào. Tuy nhiên, những cuốn sách gây tranh cãi khác có thể vừa thách thức vừa kích thích tư duy, giúp chúng ta hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh.

Dưới đây là một số yếu tố cần cân nhắc khi quyết định có nên đọc một cuốn sách gây tranh cãi hay không:

• Niềm tin và giá trị cá nhân của riêng bạn. Nếu một cuốn sách có khả năng xúc phạm hoặc thách thức những niềm tin sâu sắc của bạn, bạn có thể không muốn đọc nó.
• Mức độ trưởng thành của bạn. Một số cuốn sách đơn giản là không phù hợp với mọi độc giả. Nếu bạn không chắc cuốn sách đó có phù hợp với mình hay không, hãy hỏi những người xung quanh, chẳng hạn như thủ thư hoặc người bán sách để được tư vấn.
• Sự cởi mở của bạn với những thách thức. Nếu bạn cởi mở với những ý tưởng và quan điểm mới, bạn có thể thích đọc những cuốn sách gây tranh cãi. Tuy nhiên, nếu bạn chỉ thích đọc những cuốn sách củng cố niềm tin hiện có của mình, bạn có thể muốn tránh xa chúng.

Cuối cùng, việc quyết định đọc hay không đọc một cuốn sách gây tranh cãi hoàn toàn phụ thuộc vào mỗi độc giả. Không có câu trả lời đúng hay sai. Bằng cách xem xét các yếu tố ở trên, bạn có thể đưa ra quyết định sáng suốt về việc liệu một cuốn sách cụ thể có phù hợp với mình hay không.

- Trạm Đọc tổng hợp

Trong khi nhiều nền kinh tế châu Á đang phải khẩn trương tìm kiếm nguồn cung thay thế khi eo biển Hormuz bị phong tỏa, Trung Quốc lại lựa chọn một cách tiếp cận khác. Theo đó, Bắc Kinh không sử dụng kho dự trữ chiến lược, đồng thời hạn chế xuất khẩu nhiên liệu và dựa vào mạng lưới cung ứng đã được xây dựng trong nhiều thập niên. Diễn biến của cuộc khủng hoảng mới nhất tại Trung Đông cũng đang phần nào phản ánh hiệu quả của chiến lược này, đồng thời cho thấy những tính toán dài hạn của Trung Quốc trong việc củng cố an ninh năng lượng.

Khủng hoảng Hormuz phủ bóng hội nghị Mỹ - Trung

Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung tại Bắc Kinh kéo dài đến ngày 15/5 giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cũng đã thu hút sự quan tâm lớn của cộng đồng quốc tế.

Trước thềm cuộc gặp, nhiều chuyên gia đã kỳ vọng cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz có thể trở thành cơ hội thúc đẩy hợp tác năng lượng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới, khi Mỹ là nhà sản xuất và xuất khẩu dầu mỏ hàng đầu toàn cầu, còn Trung Quốc là quốc gia tiêu thụ dầu lớn thứ hai thế giới. Tuy nhiên, sau hai ngày làm việc, hai nhà lãnh đạo không đưa ra bất kỳ tuyên bố đáng chú ý nào liên quan đến hợp tác dầu mỏ, bất chấp việc eo biển Hormuz (tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu) vẫn bị đóng cửa kéo dài.

Trong khi đó, tác động của cuộc khủng hoảng ngày càng hiện rõ tại châu Á, khu vực tiếp nhận hơn 80% lượng dầu xuất khẩu từ Trung Đông. Nhật Bản, nền kinh tế phụ thuộc gần như hoàn toàn vào dầu nhập khẩu và nhận tới 95% nguồn cung từ Trung Đông, đã phải giải phóng lượng dự trữ tương đương khoảng 50 ngày tiêu thụ kể từ giữa tháng 3, đồng thời đẩy mạnh tìm kiếm các nguồn cung thay thế, chủ yếu từ Mỹ. Theo dự kiến, nước này có thể khôi phục khoảng 80% lượng dầu nhập khẩu so với thời điểm trước khủng hoảng.

Trái ngược với cách ứng phó của Tokyo, Bắc Kinh lại lựa chọn duy trì nguyên trạng kho dự trữ dầu chiến lược. Sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran ngày 28/2 khiến eo biển Hormuz bị phong tỏa, giới chức Trung Quốc đã thông báo với ngành dầu khí trong nước rằng nước này sẽ không sử dụng kho dự trữ dầu quốc gia. Cùng với đó, Trung Quốc cũng đang tạm dừng xuất khẩu nhiều sản phẩm dầu mỏ tinh chế như xăng, dầu diesel và nhiên liệu hàng không nhằm ưu tiên đáp ứng nhu cầu trong nước.

Trung Quốc không chỉ là nước tiêu thụ dầu

Dù là một trong những quốc gia tiêu thụ dầu mỏ lớn nhất thế giới, Trung Quốc đồng thời cũng sở hữu năng lực sản xuất và chế biến dầu đáng kể.

Theo Viện Năng lượng Anh, trong năm 2024, nước này đã sản xuất trung bình 4,26 triệu thùng dầu thô mỗi ngày và xuất khẩu khoảng 1,18 triệu thùng sản phẩm dầu mỏ tinh chế mỗi ngày, đều thuộc nhóm cao nhất thế giới. Theo đó, tổng sản lượng dầu thô trong nước cùng lượng sản phẩm tinh chế xuất khẩu tương đương khoảng một phần ba nhu cầu tiêu thụ dầu hàng ngày của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Đây được xem là một trong những yếu tố giúp Bắc Kinh tự tin duy trì nguồn cung trong nước mà chưa cần sử dụng tới kho dự trữ chiến lược.

Song song với việc bảo toàn nguồn dự trữ, Trung Quốc cũng đẩy mạnh điều chỉnh cơ cấu nhập khẩu dầu. Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc cho thấy, lượng dầu thô nhập khẩu trong tháng 4 giảm 20% so với tháng 2, nhưng nguồn cung từ Canada tăng 42% và từ Brazil tăng 25%. Trong khi đó, nhập khẩu dầu từ Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) giảm tới 80%, còn lượng dầu từ Saudi Arabia chỉ giảm khoảng 20%.

Theo đánh giá của một số chuyên gia, Saudi Arabia có thể đã ưu tiên duy trì nguồn cung cho Trung Quốc thông qua các tuyến vận chuyển bằng đường ống không đi qua eo biển Hormuz. Diễn biến này diễn ra trong khi tập đoàn Saudi Aramco đang thúc đẩy kế hoạch đầu tư vào các tổ hợp lọc hóa dầu quy mô lớn tại Trung Quốc.

Khi tình hình nguồn cung dần ổn định hơn, Bắc Kinh cũng bắt đầu điều chỉnh chính sách xuất khẩu. Từ tháng 5, Trung Quốc đã nới lỏng một phần các hạn chế đối với nhiên liệu hàng không và một số sản phẩm dầu mỏ khác, cho phép nối lại hoạt động xuất khẩu sang một số quốc gia thân thiện như Việt Nam, Campuchia và Myanmar.

Ba trụ cột trong chiến lược dầu mỏ của Bắc Kinh

Theo các chuyên gia năng lượng, chiến lược an ninh dầu mỏ của Trung Quốc bắt đầu được định hình từ đầu thập niên 1990, khi nền kinh tế tăng trưởng mạnh và nước này chuyển sang vị thế nhập khẩu ròng năng lượng. Qua nhiều năm, Bắc Kinh đã xây dựng một hệ thống bảo đảm an ninh năng lượng dựa trên ba trụ cột chính.

Và trụ cột đầu tiên chính là duy trì nguồn cung dầu thô quy mô lớn từ Trung Đông. Dù liên tục đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, khu vực này vẫn chiếm khoảng 42% lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc trong năm 2025 nhờ lợi thế về giá cả, chất lượng cũng như khoảng cách vận chuyển.

Trụ cột thứ hai là phát triển mạnh năng lực lọc hóa dầu trong nước. Trong năm ngoái, dầu thô chiếm tới 92% tổng lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc, trong khi các sản phẩm dầu tinh chế chỉ chiếm 8%. Cơ cấu này cho thấy Bắc Kinh ưuéo nhập khẩu nguyên liệu đầu vào và tự chế biến trong nước, qua đó duy trì khả năng sản xuất phần lớn các loại nhiên liệu cần thiết nếu nguồn cung dầu thô được bảo đảm.

Trụ cột cuối cùng là xây dựng lượng dự trữ chiến lược quy mô lớn để ứng phó với các cú sốc nguồn cung. Theo Tổ chức An ninh Kim loại và Năng lượng Nhật Bản (JOGMEC), lượng dầu dự trữ hiện nay của Trung Quốc tương đương khoảng 70 ngày tiêu thụ. Nếu tính cả sản lượng khai thác trong nước, nguồn cung hiện có của nước này đủ đáp ứng nhu cầu trong khoảng 165 ngày, tạo dư địa đáng kể để ứng phó với các biến động trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Dầu bị trừng phạt và bài toán giảm phụ thuộc

Bên cạnh ba trụ cột truyền thống, việc nhập khẩu dầu từ các quốc gia đang chịu lệnh trừng phạt của Mỹ như Nga, Iran và Venezuela cũng trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược năng lượng của Trung Quốc.

Theo bà Erica Downs - chuyên gia thuộc Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu của Đại học Columbia, lượng dầu thô từ các nguồn cung này đạt trung bình 2,6 triệu thùng mỗi ngày trong năm ngoái, tương đương hơn 20% tổng lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc.

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng, một phần dầu Iran được vận chuyển thông qua các giao dịch chuyển tải giữa tàu với tàu trước khi được ghi nhận có xuất xứ từ Malaysia hoặc Indonesia. Nếu tính cả lượng dầu này, mức độ phụ thuộc thực tế của Trung Quốc vào nguồn cung từ Trung Đông có thể lên tới gần 60%, cao hơn đáng kể so với các số liệu chính thức.

Song song với việc bảo đảm nguồn cung, Bắc Kinh cũng đang thúc đẩy quá trình điện khí hóa ngành giao thông nhằm giảm dần sự phụ thuộc vào dầu mỏ trong dài hạn. Hiện nay, xe điện và xe hybrid sạc ngoài đã chiếm gần một nửa doanh số bán ô tô mới tại thị trường Trung Quốc, cho thấy sự chuyển dịch ngày càng rõ nét trong cơ cấu tiêu thụ năng lượng.

Trong khi đó, vai trò của dầu thô Mỹ trong chiến lược năng lượng của Trung Quốc ngày càng thu hẹp. Những năm đầu bùng nổ cuộc cách mạng dầu đá phiến, Trung Quốc từng là khách hàng lớn của dầu thô Mỹ với lượng nhập khẩu có thời điểm đạt 500.000 thùng mỗi ngày. Tuy nhiên, kể từ khi căng thẳng thương mại Mỹ - Trung leo thang và cuộc khủng hoảng Iran bùng phát, Bắc Kinh đã ngừng nhập khẩu dầu thô Mỹ trên quy mô lớn.

Theo ông Mika Takehara thuộc JOGMEC, dầu mỏ Mỹ có thể đóng vai trò nguồn cung thay thế trong ngắn hạn, nhưng giới hoạch định chính sách Trung Quốc vẫn coi đây là một rủi ro chiến lược do phụ thuộc vào các yếu tố chính trị và quan hệ song phương. Vì vậy, Bắc Kinh có thể thực hiện một số giao dịch mang tính biểu tượng hoặc phục vụ mục tiêu ngoại giao, song khó xem Mỹ là nguồn cung năng lượng dài hạn.

"Chuỗi ngọc trai" và cuộc đua kiểm soát tuyến vận tải năng lượng

Một trong những điểm nổi bật trong chiến lược năng lượng của Trung Quốc chính là nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào các tuyến hàng hải do Mỹ bảo đảm an ninh.

Trong nhiều năm, các tuyến vận tải dầu từ Trung Đông qua Ấn Độ Dương, eo biển Malacca và Biển Đông tới Đông Á đã được xem là huyết mạch năng lượng của khu vực dưới sự bảo vệ của Mỹ. Tuy nhiên, trong khi Nhật Bản coi đây là một sự bảo đảm an ninh đáng tin cậy, Bắc Kinh lại xem đó là điểm yếu chiến lược có thể bị khai thác trong trường hợp xảy ra xung đột. Từ nhận thức này, Trung Quốc đã thúc đẩy chiến lược "Chuỗi ngọc trai" với mạng lưới cảng biển được hỗ trợ xây dựng hoặc phát triển trải dài từ Pakistan, Sri Lanka đến Myanmar.

Được biết, Bắc Kinh đã xây dựng tuyến đường ống dài 870km nối cảng Kyaukpyu của Myanmar với tỉnh Vân Nam, tạo thêm một hành lang vận chuyển dầu khí thay thế cho eo biển Malacca. Tại Thái Lan, Trung Quốc cũng được cho là quan tâm tới các dự án kết nối hai bờ bán đảo Mã Lai nhằm rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa và năng lượng giữa Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương.

Cùng với đó, việc mở rộng hiện diện tại Biển Đông và triển khai Sáng kiến Vành đai và Con đường được nhiều chuyên gia đánh giá là những mắt xích quan trọng trong chiến lược dài hạn nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và duy trì các tuyến vận tải chiến lược của Bắc Kinh.

"Trung Quốc là trên hết" và tác động tới kinh tế toàn cầu

Ngay sau khi cuộc khủng hoảng Hormuz bùng phát, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) đã phối hợp giải phóng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược của các nước thành viên nhằm hạ nhiệt thị trường. Tuy nhiên, Trung Quốc không tham gia đợt điều phối này, dù lượng dầu dự trữ của nước này được cho là còn lớn hơn tổng dự trữ của tất cả các thành viên IEA cộng lại.

Theo cựu Tổng giám đốc IEA - Nobuo Tanaka cho biết, Bắc Kinh từ lâu vẫn duy trì thái độ thận trọng đối với các cơ chế hợp tác năng lượng quốc tế, một phần vì không muốn bị ràng buộc bởi các quy định liên quan đến việc dự trữ và giải phóng dầu chiến lược.

Mười lăm năm sau khi ông Nobuo Tanaka rời cương vị Tổng giám đốc IEA, Trung Quốc vẫn kiên trì theo đuổi mục tiêu tự chủ năng lượng. Định hướng này đã góp phần thúc đẩy sự phát triển nhanh chóng của ngành xe điện, mở rộng năng lực sản xuất trong nước và từng bước giảm mức độ phụ thuộc vào nguồn dầu mỏ nhập khẩu.

Tuy nhiên, quá trình đó cũng kéo theo những tranh luận ngày càng gia tăng trên phạm vi quốc tế về tình trạng dư thừa công suất, cạnh tranh xuất khẩu và vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Trong khi thế giới bước vào một giai đoạn bất ổn địa chính trị mới, cách thức Bắc Kinh bảo đảm an ninh năng lượng không còn chỉ là vấn đề riêng của nước này mà đang trở thành nhân tố có ảnh hưởng sâu rộng tới thị trường năng lượng và nền kinh tế toàn cầu.

Xây dựng mô hình quản trị biển hiện đại dựa trên khoa học, công nghệ và dữ liệu

Sáng 8/6, tại Trụ sở Trung ương Đảng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương và các cơ quan liên quan, cho ý kiến đối với Đề án tổng kết Nghị quyết số 36-NQ/TW, ngày 22/10/2018 về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chủ trì cuộc làm việc về Đề án tổng kết Nghị quyết số 36–NQ/TW, ngày 22/10/2018, về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Dự hội nghị có các đồng chí Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Ban Bí thư, Ủy viên Trung ương Đảng; lãnh đạo Chính phủ, Quốc hội, các ban, bộ, ngành, cơ quan Trung ương.

Sau khi nghe báo cáo và các ý kiến phát biểu tại cuộc làm việc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đánh giá cao nội dung trao đổi thẳng thắn, tâm huyết của các đại biểu và tinh thần trách nhiệm của Ban Chính sách, chiến lược Trung ương trong triển khai thực hiện đề án.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước khẳng định, Nghị quyết số 36-NQ/TW là một quyết sách đúng đắn, có tầm chiến lược. Sau 8 năm thực hiện, nhận thức về vị trí, vai trò của biển được nâng lên; hệ thống thể chế, chính sách từng bước được hoàn thiện; nhiều ngành kinh tế biển phát triển khá, kết cấu hạ tầng ven biển được tăng cường; đời sống của người dân vùng biển được cải thiện; quốc phòng, an ninh, đối ngoại, bảo vệ chủ quyền biển đảo đạt nhiều kết quả quan trọng.

Tuy nhiên, kinh tế biển phát triển chưa tương xứng với tiềm năng, lợi thế và yêu cầu phát triển của đất nước. Cần phải tiếp tục rà soát, đánh giá kết quả đạt được và các tồn tại, hạn chế, nhất là chỉ rõ những điểm nghẽn lớn, những vấn đề mới đặt ra từ thực tiễn hiện nay để thống nhất sự cần thiết ban hành một nghị quyết mới của Trung ương về vấn đề này.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại cuộc làm việc. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Nhấn mạnh bối cảnh phát triển của đất nước trong giai đoạn hiện nay, khi mà cạnh tranh chiến lược trên biển ngày càng gay gắt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu, nghị quyết mới phải có tầm nhìn chiến lược dài hạn, có tư duy đột phá và có tính hành động cao, đưa biển thực sự trở thành không gian phát triển chiến lược của quốc gia.

Nghị quyết mới không chỉ kế thừa, phát huy kết quả đã đạt được, mà còn phải tạo ra bước chuyển biến mạnh mẽ về tư duy, về thể chế và mô hình phát triển biển với tầm nhìn mới cùng những quyết sách mạnh mẽ hơn cho các giai đoạn tiếp theo để Việt Nam thực sự là quốc gia biển mạnh.

Phải xác định biển không chỉ là nơi khai thác tài nguyên hay phát triển một số ngành kinh tế mà là không gian phát triển của quốc gia, nơi hội tụ các lợi ích phát triển, an ninh, quốc phòng, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế.

Từ đó, nghị quyết mới không chỉ trả lời câu hỏi phát triển kinh tế biển như thế nào, mà phải trả lời câu hỏi Việt Nam khai thác, quản trị, phát huy toàn bộ không gian biển quốc gia như thế nào để phục vụ phát triển đất nước; chỉ rõ biển sẽ đóng góp vai trò gì trong việc thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030, năm 2045 và những năm tiếp theo. Các mục tiêu đặt ra thể hiện được khát vọng phát triển và phải bảo đảm khả thi, lượng hóa được.

Nghị quyết cần định hướng xây dựng mô hình quản trị biển hiện đại, thống nhất, liên thông dựa trên khoa học, công nghệ, dữ liệu và quy hoạch không gian biển quốc gia; khắc phục triệt để một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là quản lý biển còn phân tán theo ngành, lĩnh vực.

Các đồng chí lãnh đạo và các đại biểu tham dự cuộc làm việc. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ, phải xác định nguồn lực từ biển là một trong những động lực chiến lược để thực hiện thắng lợi Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng cao, phát triển nhanh, bền vững. Biển phải trở thành không gian tăng trưởng mới của quốc gia, nơi hình thành các cực tăng trưởng mới, những ngành kinh tế mới, các động lực phát triển mới có khả năng tạo đột phá.

Phải tiếp cận biển bằng tư duy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; nghiên cứu bổ sung các nội dung về dữ liệu biển quốc gia, bản đồ số đại dương, trí tuệ nhân tạo trong quản trị biển, công nghệ biển sâu, công nghệ quan sát biển, hệ thống giám sát biển thông minh, công nghệ biển thế hệ mới…

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước quán triệt, phát triển kinh tế phải đi đôi với củng cố quốc phòng, an ninh, bảo vệ Tổ quốc từ biển, từ sớm, từ xa. Mọi quy hoạch, chiến lược, chương trình phát triển biển đều phải đồng thời phục vụ yêu cầu bảo vệ chủ quyền, quyền chủ quyền, quyền tài phán quốc gia, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định, nâng cao năng lực phòng thủ và bảo vệ lợi ích quốc gia trên biển.

Các đồng chí lãnh đạo và các đại biểu tham dự cuộc làm việc. (Ảnh: ĐĂNG KHOA)

Để thực sự là một nghị quyết hành động, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị, ngay từ trong quá trình xây dựng nghị quyết và chương trình hành động, cần xác định rõ những nhiệm vụ trọng tâm, những chương trình quốc gia, những dự án động lực, những chỉ tiêu đo lường cụ thể và trách nhiệm của từng cơ quan, từng cấp, ngành, địa phương.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước giao Ban Chính sách, chiến lược Trung ương phối hợp chặt chẽ với Đảng ủy Chính phủ, Văn phòng Trung ương Đảng, các cơ quan có liên quan khẩn trương tiếp thu ý kiến, tiếp tục rà soát, nghiên cứu, hoàn thiện đề án cùng chương trình hành động để trình Bộ Chính trị cho ý kiến và báo cáo Ban Chấp hành Trung ương Đảng.

HẠNH NGUYÊN

Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ tại khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa – Sài Gòn), nay là Công viên Lê Thị Riêng - Ảnh: VGP

Sáng 8/6, tại TP Hồ Chí Minh, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo Quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã dự và chỉ đạo Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ tại khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa – Sài Gòn), nay là Công viên Lê Thị Riêng.

Tham dự hội thảo có Thượng tướng Nguyễn Văn Gấu, Ủy viên Trung ương Đảng, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Phó Chủ tịch Ban Chỉ đạo quốc gia; đồng chí Nguyễn Văn Được, Ủy viên Trung ương Đảng, Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh; lãnh đạo các ban, bộ, ngành Trung ương và TP Hồ Chí Minh; các cựu chiến binh, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, nhân chứng lịch sử cùng thân nhân liệt sĩ.

Mỗi thông tin được kiểm chứng đều góp phần đưa các anh hùng liệt sĩ trở về

Phát biểu khai mạc, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà khẳng định đây là hội thảo vô cùng đặc biệt nhằm xác minh thông tin về mộ liệt sĩ tập thể khu vực Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa – Sài Gòn) trước đây, nay là Công viên Lê Thị Riêng.

Theo Phó Thủ tướng, hội thảo không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là dịp làm sáng tỏ những sự thật lịch sử còn chưa được giải đáp trọn vẹn, đồng thời thể hiện sâu sắc tình cảm thiêng liêng, đạo lý "đền ơn đáp nghĩa", lòng biết ơn sâu sắc của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta nói chung và mỗi đại biểu có mặt tại đây nói riêng đối với các Anh hùng liệt sĩ đã cống hiến tuổi trẻ, xương máu và cả cuộc đời mình cho độc lập dân tộc và thống nhất đất nước.

Lật lại những trang sử hào hùng và bi tráng của dân tộc, Phó Thủ tướng nhắc lại cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 mãi là một bản anh hùng ca bất tử.

Tại khu vực Sài Gòn – Gia Định khi đó, các lực lượng cách mạng đã vô cùng quả cảm "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh", tiến công vào mục tiêu trọng yếu tại nội đô Sài Gòn. Trong các trận chiến quyết liệt, many cán bộ, chiến sĩ đã kiên trung bám trụ và anh dũng hy sinh. Sau các trận giao tranh khốc liệt ấy, chính quyền ngụy đã thu dọn chiến trường, thu gom hài cốt các chiến sĩ của chúng ta và tiến hành chôn cất tập thể.

Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1978 đến năm 1983, Nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa – Sài Gòn) được giải tỏa, quy hoạch, cải tạo để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng. Trong quá trình thi công san lấp, các lực lượng đã phát hiện một số dấu tích và hài cốt liệt sĩ. Tuy nhiên, quá trình san lấp đã làm thay đổi hoàn toàn địa hình. Năm 1995, các cơ quan chức năng đã nỗ lực tổ chức khảo sát, quy tập; song do hạn chế về phương tiện kỹ thuật chuyên dụng, công nghệ và đặc biệt thiếu hụt thông tin tư liệu nên việc tìm kiếm không đạt kết quả như mong muốn. Nỗi trăn trở ấy vẫn luôn canh cánh trong lòng Đảng bộ, chính quyền và nhân dân TP Hồ Chí Minh nói riêng và Đảng, Nhà nước, nhân dân ta nói chung.

Phó Thủ tướng cho biết, thời gian gần đây, nhiều tài liệu quân sự và kho ảnh của phía Hoa Kỳ liên quan đến trận đánh năm 1968 đã được giải mật, cung cấp cho Việt Nam.

Cùng với dữ liệu lịch sử, sơ đồ quân sự, hình ảnh tư liệu, hồi ức chiến tranh và lời kể của các nhân chứng lịch sử, nhân chứng từ nhiều bên liên quan (như ông Robert Ambrose Connor cùng các cựu chiến binh Mỹ đã hỗ trợ tận tâm, cung cấp thông tin trực tiếp); sự phối hợp của nhóm tình nguyện nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam – Hoa Kỳ và Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh cùng các cơ quan, đơn vị chức năng của Bộ Quốc phòng, chúng ta nắm trong tay những cơ sở thực tiễn vô cùng quý giá.

Theo Phó Thủ tướng, Hội thảo diễn ra trong thời điểm cả nước đang thực hiện những ngày tháng cao điểm của "Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin".

"Chiến dịch đang thôi thúc chúng ta từng ngày, từng giờ, từng phút, mỗi thông tin được kiểm chứng, mỗi tư liệu được đối chiếu, mỗi ký ức được nhắc lại hôm nay đều mang ý nghĩa rất đặc biệt để mong được đón các Anh hùng trở về cùng đất Mẹ và đồng đội, để lời một ca khúc tha thiết 'về đây các anh ơi, hãy về đây, về nghe mẹ ru, về nghe em hát' được trở thành hiện thực", Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà xúc động chia sẻ.

Thống nhất 3 nội dung trọng tâm trước khi tiến hành khai quật

Nhấn mạnh ý nghĩa đặc biệt của hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà cho biết đây vừa là hoạt động khoa học, vừa thấm đẫm nghĩa tình dân tộc, đòi hỏi các đại biểu tập trung thảo luận sâu để thống nhất ba nội dung trọng tâm trước khi có thể tiến tới khai quật thực địa.

Thứ nhất, rà soát, đánh giá toàn diện, cẩn trọng, chặt chẽ về lịch sử, khoa học, pháp lý, thực tiễn, bảo đảm tính chính xác, tính liên kết và độ tin cậy của toàn bộ các nguồn thông tin, tài liệu và hồ sơ đã được giải mật. Thông qua sự đối chiếu và xác minh các dữ liệu lịch sử, các tài liệu giải mật, hồ sơ quân sự từ 2 phía và lời kể trực tiếp của các nhân chứng lịch sử có mặt tại đây hôm nay, chúng ta phải trả lời cho bằng được câu hỏi: Với toàn bộ dữ liệu thông tin, chứng cứ lịch sử, đã có đủ độ tin cậy, đủ cơ sở thực tiễn để khẳng định tại các điểm được xác định trong khu vực công viên Lê Thị Riêng là nơi chôn cất tập thể các Anh hùng liệt sĩ Việt Nam hy sinh trong chiến dịch Xuân Mậu Thân năm 1968 hay chưa.

Thứ hai, làm rõ quy mô, phạm vi, đặc điểm và khả năng tồn tại khu mộ tập thể qua gần 60 năm. Theo đó, khi đã có đủ cơ sở khẳng định, chúng ta cần thống nhất phương án thăm dò và khai quật. Đó phải là sự kết hợp giữa phương pháp truyền thống với công nghệ hiện đại. Phải phát huy tối đa hiệu quả của công nghệ radar xuyên đất quét ngầm, kết hợp với hệ thống định vị không ảnh và bản đồ lịch sử các nguồn thông tin dữ liệu và của nhân chứng lịch sử, nhằm bảo đảm công tác tìm kiếm đạt độ chính xác cao nhất.

Thứ ba, từ cơ sở thảo luận, cần đề xuất phương án cụ thể để thống nhất cơ chế phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các lực lượng nhằm xác định vị trí tìm kiếm, khai quật, quy tập hài cốt liệt sĩ trên thực địa, đảm bảo khoa học, thận trọng, an toàn tuyệt đối, tỉ mỉ, kỹ lưỡng, đúng quy trình quy định, đáp ứng được mục tiêu thiêng liêng, cao cả, lớn nhất mà chúng ta đã đặt ra theo mục tiêu của Chương trình.

Phó Thủ tướng nhấn mạnh Hội thảo có nhiệm vụ rất quan trọng, đó là phải củng cố vững chắc các dữ liệu lịch sử, cơ sở khoa học, pháp lý và thực tiễn để có thể đưa ra một quyết định vô cùng hệ trọng và thiêng liêng.

Tại hội thảo, các đại biểu đã nghe báo cáo kết quả nghiên cứu, đối chiếu tư liệu lịch sử, bản đồ, ảnh hàng không và các nguồn thông tin liên quan nhằm xác định vị trí các rãnh mộ tập thể liệt sĩ tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng.

Hội thảo ghi nhận nhiều ý kiến, tư liệu quý từ các nhân chứng lịch sử và những người trực tiếp tham gia, chứng kiến các sự kiện liên quan đến khu vực Nghĩa địa Chí Hòa trong và sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Trong đó có ông Bob Connor, cựu quân nhân Hoa Kỳ từng tham chiến tại Việt Nam giai đoạn 1967-1968; ông Nguyễn Quốc Độ, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ truyền thống kháng chiến khối vũ trang Biệt động Sài Gòn; các nhân chứng từng sinh sống và làm việc tại khu vực Nghĩa địa Chí Hòa như ông Phan Văn Mưa, ông Nguyễn Thành Phước, ông Nguyễn Tuấn Nhã, ông Võ Huy Thịnh, ông Nguyễn Đình Đạt; cùng Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Tàu, nguyên Cụm trưởng tình báo H63. Các ý kiến, ký ức và nguồn tư liệu do các nhân chứng cung cấp đã góp phần làm sáng tỏ thêm nhiều thông tin lịch sử, phục vụ công tác xác minh và khoanh vùng các vị trí nghi có mộ liệt sĩ tập thể.

Trước khi diễn ra Hội thảo, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà và đoàn công tác đã dâng hương, dâng hoa tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng. Hoạt động thể hiện sự tri ân sâu sắc đối với những người đã anh dũng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc, đồng thời khẳng định quyết tâm của Đảng, Nhà nước và các cấp, các ngành trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.

Nhà địa chất học Mengran Du và nhóm của bà đã báo cáo về hệ sinh thái sâu nhất được biết đến là nơi sinh sống của động vật trong năm nay. Ảnh: Billy H.C. Kwok/Nature

Một năm đầy hỗn loạn. Đó là cách mà ít nhất nhiều nhà nghiên cứu tại Hoa Kỳ sẽ nhớ về năm 2025. Việc cắt giảm ngân sách liên bang và lực lượng lao động liên bang, các mối đe dọa chính trị đối với các trường đại học Mỹ, cuộc trấn áp nhập cư và việc quốc gia này rút khỏi các tổ chức toàn cầu đã kìm hãm nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực, đồng thời định hình lại—có lẽ trong nhiều thập kỷ tới—bản đồ của nhà tài trợ khoa học hàng đầu thế giới. Trên khắp thế giới, áp lực tài chính, sự can thiệp chính trị và làn sóng chủ nghĩa dân tộc gia tăng đã đặt thêm gánh nặng lên một nền tảng khoa học vốn phát triển mạnh mẽ nhờ sự độc lập, cởi mở và đa dạng, như loạt bài đặc biệt của Nature về tương lai của các trường đại học đã đưa tin trong vài tháng qua.

Tuy nhiên, vẫn còn rất nhiều điều đáng để ăn mừng — điều này được thể hiện rõ nét qua câu chuyện của các nhà khoa học và nhà đổi mới sáng tạo được giới thiệu trong danh sách Nature’s 10 năm nay, cuộc bình chọn mười nhân vật đã định hình bối cảnh nghiên cứu vào năm 2025.

Một số người đã đứng lên bảo vệ các giá trị khoa học, chẳng hạn như Susan Monarez, người đã bị sa thải sau một nhiệm kỳ ngắn ngủi làm lãnh đạo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, thời điểm bà bị yêu cầu phải phê duyệt trước các khuyến nghị về vắc-xin mà không cần xem xét các dữ liệu liên quan.

Những người khác đã giữ cho ngọn lửa của chủ nghĩa đa phương và việc hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng tiếp tục cháy sáng. Trong một năm đầy căng thẳng gia tăng và các xung đột chưa được giải quyết, thỏa thuận về hiệp ước đại dịch đầu tiên trên thế giới vào tháng 4 là một điểm sáng. Một số chi tiết vẫn cần được hoàn thiện, nhưng đại diện của hơn 190 quốc gia thành viên Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) — ngoại trừ Hoa Kỳ, quốc gia đã rút khỏi các cuộc đàm phán hiệp ước vào tháng 1 — đã nỗ lực đạt được thỏa thuận về cách nhân loại nên ngăn ngừa và chuẩn bị cho các đại dịch trong tương lai. Trưởng đoàn đàm phán Precious Matsoso, cựu tổng giám đốc bộ y tế Nam Phi, mô tả quá trình đầy gian khổ này, cũng như cách mà sự kiên trì, khiếu hài hước và cách tiếp cận mang tính xây dựng đã mang lại thành quả.

Và một số người đã nuôi dưỡng khao khát tri thức vô hạn của nhân loại. Vào năm 2025, nhà địa chất học kiêm thợ lặn Mengran Du tại Viện Khoa học và Kỹ thuật Biển sâu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc ở Tam Á cùng các đồng nghiệp đã báo cáo về hệ sinh thái sâu nhất được biết đến là nơi cư trú của động vật, nằm trong một rãnh đại dương sâu dưới nước ở phía đông bắc Nhật Bản1. Hệ sinh thái hóa tổng hợp này lấy năng lượng từ mê-tan và các hợp chất khác rò rỉ lên từ đáy đại dương — trái ngược với hầu hết sự sống vốn phụ thuộc vào ánh sáng mặt trời và quá trình quang hợp. Vẫn còn nhiều điều về hành tinh của chúng ta mà chúng ta chưa hiểu rõ, nhưng một nền khoa học toàn cầu đang phát triển mạnh mẽ có thể hé mở những bí ẩn này.

Phản ánh điều đó, 7 trong số các chân dung của năm nay là những cá nhân ngoài Hoa Kỳ. Trong số đó có doanh nhân Lương Văn Phong (Liang Wenfeng) tại Hàng Châu, Trung Quốc, người có công ty đã tạo ra mô hình trí tuệ nhân tạo nội địa DeepSeek-R1. Tốc độ phát triển chóng mặt của AI — với tất cả lợi ích và rủi ro đi kèm — là một câu chuyện then chốt khác của năm nay. DeepSeek đã làm cả thế giới kinh ngạc với một mô hình có khả năng ngang ngửa với những công cụ tốt nhất do các công ty công nghệ lâu đời thiết kế, nhưng được chế tạo với chi phí chỉ bằng một phần nhỏ và có tính mở khác thường. Vào tháng 9, mô hình này đã trở thành công cụ AI lớn đầu tiên được bình duyệt (peer review), với kết quả được công bố trên chính tạp chí này2.

Khoa học mang tính biến đổi có thể thay đổi cuộc sống. Nhà côn trùng học Luciano Moreira đã thành lập một công ty ở Curitiba, Brazil, chuyên gây nhiễm vi khuẩn Wolbachia cho muỗi Aedes aegypti, từ đó hạn chế khả năng truyền bệnh sang người của loài côn trùng này. Moreira đã giúp thuyết phục chính phủ áp dụng phương pháp này để chống lại bệnh sốt xuất huyết do muỗi truyền, căn bệnh đã cướp đi sinh mạng của khoảng 6.300 người tại các thành phố của Brazil vào năm ngoái.

Và tại Israel, nhà sinh học hệ thống Yifat Merbl tại Viện Khoa học Weizmann ở Rehovot cùng nhóm của bà đã báo cáo rằng một bộ phận của máy móc tế bào — proteasome, bộ phận phân cắt protein thành các mảnh peptide nhỏ hơn — đóng một vai trò trong hệ miễn dịch3. Họ phát hiện ra rằng nhiều peptide trong số này có đặc tính kháng khuẩn và tế bào sử dụng chúng như một hàng rào phòng thủ đầu tiên chống lại vi khuẩn.

Bên cạnh việc đi đầu trong lĩnh vực của mình, Moreira và Merbl còn có một điểm chung khác: cả hai đều từng học tập tại Hoa Kỳ trước khi trở về quê hương. Câu chuyện của họ là lời nhắc nhở về vai trò độc đáo mà quốc gia này đã đảm nhận trong những thập kỷ gần đây trong việc hỗ trợ khoa học trên toàn thế giới, đồng thời nuôi dưỡng các nghiên cứu của riêng mình — một mối quan hệ đôi bên cùng có lợi cho cả quốc gia này và thế giới. Mạng lưới đó hiện dường như đang gặp rủi ro khi các cuộc trấn áp nhập cư khiến việc học tập và làm việc của các nhà nghiên cứu toàn cầu trở nên khó khăn hơn, đắt đỏ hơn và kém hấp dẫn hơn, không chỉ ở Hoa Kỳ mà còn ở các quốc gia khác như Vương quốc Anh, Úc và Canada.

Những cá nhân xuất hiện trong danh sách Nature’s 10 cùng những đột phá của họ đã thể hiện sức mạnh không ngừng của khoa học trên toàn cầu: khả năng vượt qua biên giới quốc gia và nuôi dưỡng sự hợp tác, cũng như sức mạnh cứu sống và cải thiện cuộc sống, thỏa mãn trí tò mò và khơi nguồn đổi mới sáng tạo. Họ cũng là lời nhắc nhở về những gì sẽ mất đi khi các chính phủ ngừng tuân theo các bằng chứng thực tế, ngừng tài trợ cho nền khoa học xuất sắc và không nuôi dưỡng tinh thần hợp tác quốc tế — vốn là yếu tố tạo ra những đột phá giúp thế giới trở thành một nơi tốt đẹp hơn cho tất cả mọi người.

Khi lần đầu tiên giới thiệu The AI Scientist trong bản thảo sơ khởi đầu tiên (preprint), chúng tôi đã chia sẻ một tầm nhìn đầy tham vọng: một tác nhân AI (agent) được vận hành bởi các mô hình nền tảng, có khả năng thực hiện toàn bộ chu kỳ nghiên cứu học máy. Không lâu sau đó, chúng tôi tiếp tục chia sẻ một cập nhật mang tính lịch sử: phiên bản cải tiến AI Scientist-v2 đã tạo ra bài báo nghiên cứu đầu tiên hoàn toàn do AI tạo ra vượt qua quy trình bình duyệt nghiêm ngặt của con người.

Hôm nay, chúng tôi rất vui mừng thông báo rằng một bài báo mô tả toàn bộ công trình này, bao gồm cả những góc nhìn mới, đã được xuất bản trên tạp chí uy tín Nature.

Cột mốc quan trọng này là kết quả của sự hợp tác chặt chẽ và hiệu quả giữa các nhà nghiên cứu tại Sakana AI, Đại học British Columbia (UBC), Viện Vector và Đại học Oxford.

Kế thừa các phiên bản mã nguồn mở trước đó, công bố truy cập mở (open-access) này trên tạp chí Nature trình bày chi tiết và toàn diện về kiến trúc hệ thống của chúng tôi, phác thảo một số kết quả mở rộng quy mô mới, đồng thời thảo luận về những triển vọng và thách thức của nền khoa học do AI kiến tạo.

Đọc toàn bộ bài báo trên Nature tại đây: https://www.nature.com/articles/s41586-026-10265-5

Khám phá mã nguồn và các bài báo được tạo ra trên GitHub: AI Scientist-v1, AI Scientist-v2

Các phần ví dụ của một bài báo do The AI Scientist tạo ra đã vượt qua quy trình bình duyệt cho một hội thảo tại một hội nghị AI quốc tế hàng đầu.

Hành trình cho đến nay

Hành trình dẫn đến công bố này là một quá trình kéo dài 1,5 năm với các giai đoạn rõ rệt, được định hình bởi sự phát triển của các mô hình nền tảng và những cải tiến của chúng tôi đối với hệ thống:

1. Chứng minh tính khả thi: Trong phiên bản đầu tiên, chúng tôi đã cung cấp cho The AI Scientist một mẫu mã nguồn khởi đầu (như một lượt chạy huấn luyện đơn giản cho nanoGPT). Nó đã tự động tạo ra các ý tưởng mới, thiết lập và chạy các thử nghiệm để kiểm tra các ý tưởng đó, rồi viết thành một bài báo hoàn chỉnh. Ngoài ra, chúng tôi đã phát triển và xây dựng Trình đánh giá tự động (The Automated Reviewer) để chấm điểm chất lượng bài báo. Công trình này lần đầu tiên nhấn mạnh rằng việc tự động hóa toàn diện toàn bộ quy trình nghiên cứu Học máy là hoàn toàn khả thi.
2. "Phép thử Turing" của khoa học: Trong bản cập nhật thứ hai, chúng tôi đã cho phép hệ thống tự do hơn nhiều để nghiên cứu bất kỳ chủ đề rộng lớn nào trong nghiên cứu AI. Sau đó, chúng tôi đã đưa hệ thống vào thử nghiệm tối hạn. Chúng tôi đã gửi các bài báo hoàn toàn do AI tạo ra, không hề qua chỉnh sửa, đến quy trình bình duyệt ẩn danh nghiêm ngặt của con người tại hội thảo I Can't Believe It's Not Better (ICBINB) thuộc khuôn khổ hội nghị ICLR 2025. Một bản thảo đã đạt điểm trung bình 6,33 (các điểm số riêng lẻ: 6, 7, 6), vượt qua ngưỡng chấp nhận trung bình của con người! Bài viết này được chấm điểm cao hơn 55% so với các bài báo do con người viết. Trong suốt quá trình này, chúng tôi đã nhận được sự cho phép từ ban tổ chức hội thảo. Chúng tôi cũng đã quyết định từ trước rằng sẽ rút bài báo trước khi xuất bản nếu được chấp nhận, và chúng tôi đã làm như vậy.

Bài báo mới trên tạp chí Nature lần này đã củng cố những đột phá này và đi sâu vào các cải tiến mô hình nền tảng cốt lõi giúp điều đó khả thi. Về nguyên lý hoạt động, sau khi được cung cấp một hướng nghiên cứu khái quát, hệ thống sẽ tự động tạo ra các ý tưởng nghiên cứu mới, tìm kiếm và đọc tài liệu liên quan, thiết kế, lập trình và tiến hành các thử nghiệm thông qua tìm kiếm cây tác nhân song song (parallelized agentic tree search), và tự viết toàn bộ bài báo (bằng LaTeX, với phản hồi về các biểu đồ đến từ một mô hình nền tảng có khả năng thị giác).

Tổng quan khái niệm về quy trình làm việc của The AI Scientist, bao gồm việc đưa ra ý tưởng nghiên cứu, triển khai thử nghiệm, thực thi các thử nghiệm đó, viết bài báo và bình duyệt bài báo.

Kết quả mới: Trình bình duyệt tự động & Quy luật mở rộng quy mô của khoa học

Để đánh giá khoa học do AI tạo ra ở quy mô lớn mà không làm kiệt sức các nhà bình duyệt là con người, chúng tôi đã xây dựng một Trình bình duyệt tự động (Automated Reviewer). Chúng tôi đã thiết lập để nó hoạt động như một Trưởng phân ban (Area Chair), tổng hợp năm đánh giá độc lập thành quyết định cuối cùng dựa trên các hướng dẫn chính thức của NeurIPS. Chúng tôi đã đối chiếu Trình bình duyệt tự động này với hàng nghìn quyết định thực tế của con người từ tập dữ liệu OpenReview. Trình bình duyệt tự động này có hiệu suất tương đương con người. Nó đạt độ chính xác cân bằng là 69% (tương đương với các nhà bình duyệt con người) và điểm F1 thực tế đã vượt qua mức độ đồng thuận giữa người với người được đo lường trong thử nghiệm tính nhất quán NeurIPS 2021 nổi tiếng.

Trình bình duyệt tự động khớp với các đánh giá bình duyệt của con người đối với các bài báo AI được xuất bản tại một hội nghị hàng đầu (ICLR), bao gồm cả các bài báo được xuất bản sau khi mô hình được huấn luyện (điểm giới hạn kiến thức - "knowledge cutoff"). Những kết quả này cho thấy Trình bình duyệt tự động có độ tin cậy ngang ngửa với các nhà bình duyệt con người trong việc cung cấp điểm đánh giá cho các bài báo AI mới viết.

Quan trọng là, bằng cách sử dụng trình bình duyệt này để chấm điểm các bài báo được tạo ra bởi các mô hình nền tảng khác nhau, chúng tôi đã phát hiện ra một quy luật mở rộng rõ ràng: khi các mô hình nền tảng bên dưới được cải thiện, chất lượng của các bài báo được tạo ra cũng tăng lên tương ứng. Điều này ngụ ý mạnh mẽ rằng khi chi phí tính toán giảm xuống và khả năng của mô hình tiếp tục tăng theo cấp số nhân, các phiên bản tương lai của The AI Scientist sẽ có năng lực vượt trội hơn đáng kể.

Chất lượng của các bài báo do The AI Scientist tạo ra tăng lên khi sử dụng các mô hình nền tảng mới hơn, thông minh hơn, theo đánh giá của Trình bình duyệt tự động.

Hạn chế và chặng đường phía trước

Mặc dù vượt qua vòng bình duyệt của con người là một bước đột phá, The AI Scientist vẫn đang ở trong giai đoạn sơ khai. Như chúng tôi đã mô tả trong bài báo trên Nature, hệ thống hiện tại vẫn bộc lộ một số hạn chế:

• Đôi khi tạo ra các ý tưởng ngây ngô hoặc chưa phát triển hoàn thiện.
• Có thể gặp khó khăn với tính nghiêm ngặt sâu sắc về mặt phương pháp luận và việc triển khai mã nguồn phức tạp.
• Dễ gặp phải hiện tượng "ảo tưởng" (hallucinations) hoặc các sai sót rõ ràng, chẳng hạn như trích dẫn không chính xác hoặc lặp lại các biểu đồ trong phần phụ lục.

Tuy nhiên, có một xu hướng rõ ràng trong học máy: một khi một năng lực mới bắt đầu hoạt động, ngay cả khi có những hạn chế rõ ràng, nó sẽ sớm đạt đến mức siêu việt một cách đáng kinh ngạc. Đó là bởi vì quy mô và các mô hình cốt lõi tốt hơn sẽ nhanh chóng đẩy nó vượt qua mức hiệu suất của con người. Hiện tại, The AI Scientist đang bị giới hạn trong các thử nghiệm tính toán. Nhưng chúng tôi hy vọng rằng lộ trình mà chúng tôi đã công bố sẽ được áp dụng cho các lĩnh vực khác và thúc đẩy các tiến bộ khoa học bằng cách tạo ra các khám phá thực sự mở rộng.

Sự chuyển dịch mô hình cho khám phá khoa học

Khả năng tự động hóa việc tạo bài báo khoa học đặt ra những câu hỏi sâu sắc về đạo đức và xã hội — từ việc làm quá tải hệ thống bình duyệt cho đến việc thổi phồng giả tạo thành tích nghiên cứu. Chúng tôi cam kết phát triển công nghệ này một cách có trách nhiệm, bao gồm cả việc thông tin cho công chúng biết rằng các bài báo do AI tạo ra không chỉ khả thi, mà trong một số trường hợp còn ngang bằng với hiệu suất của con người. Chúng tôi đã chủ động rút các bài nộp AI đã được chấp nhận của mình và xin phê duyệt từ Hội đồng Đánh giá Đạo đức (IRB) cho các thử nghiệm. Chúng tôi cũng đóng dấu bản quyền (watermark) cho tất cả các bài báo của mình để thể hiện rõ chúng được tạo ra bằng AI, một phương pháp mà chúng tôi khuyến nghị cộng đồng nên áp dụng. Ngoài ra, chúng tôi khuyến nghị cộng đồng khoa học thiết lập các quy chuẩn rõ ràng về cách đối xử với các nghiên cứu do AI tạo ra.

Chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới những cộng sự tuyệt vời của mình, Jeff Clune (Đại học British Columbia, Viện Vector, và là một Chủ tọa CIFAR) và Jakob Foerster (Đại học Oxford), vì những đóng góp vô giá của họ cho dự án này.

Công bố trên tạp chí Nature này đánh dấu bình minh của một kỷ nguyên mới, nơi quá trình khám phá không còn là hoạt động riêng biệt của con người. Với các tác nhân AI đóng vai trò là những người bạn đồng hành không biết mệt mỏi, chúng ta đang tăng tốc hướng tới một tương lai nơi có thể đẩy nhanh đáng kể tốc độ của các đột phá khoa học. Nếu được thực hiện một cách an toàn, các hệ thống như The AI Scientist có tiềm năng hiện thực hóa mọi thứ, từ việc chữa khỏi mọi bệnh tật, mang lại sự thịnh vượng cho toàn nhân loại, cho đến việc bảo vệ môi trường và khám phá các vì sao.

Để tìm hiểu thêm về The AI Scientist, vui lòng đọc bài báo trên Nature hoặc xem mã nguồn mở trên GitHub.

Các nhà khoa học AI tự động khám phá "cây" khả năng để tìm ra các đột phá khoa học. Nguồn ảnh: Tác phẩm nghệ thuật của CERTO, Inc.

Chín Đột Phá Vượt Bậc Nhờ Trí Tuệ Nhân Tạo (AI)

Bài viết này ban đầu được đăng trên tạp chí UC San Diego Magazine số mùa đông 2025 với tiêu đề "Được hiện thực hóa bởi AI, và những người dám mơ lớn".

Sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) đã và đang thay đổi mọi khía cạnh trong cuộc sống của chúng ta với tốc độ chóng mặt. Tại Đại học California San Diego (UC San Diego), AI đang thúc đẩy những tiến bộ vượt bậc trong khoa học, giáo dục, an toàn công cộng, y tế và nghệ thuật.

AI VÀ SỨC KHỎE

Từ việc phát hiện các cơ chế bệnh lý ẩn giấu cho đến việc định hướng các liệu pháp và công nghệ y tế mới, các nhà nghiên cứu tại UC San Diego đang khai thác sức mạnh của AI để đưa nhân loại hướng tới một tương lai nơi bệnh tật được giảm thiểu hoặc loại bỏ hoàn toàn. Những điều từng là khoa học viễn tưởng giờ đây đã trở thành thực tế. Là một công cụ hỗ trợ đắc lực, AI giúp đẩy nhanh tốc độ chẩn đoán, mang lại hiểu biết sâu sắc hơn về cơ thể người và mở ra các phương pháp điều trị tiên tiến hơn.

AI giúp phát hiện tác nhân kích hoạt bệnh Alzheimer

Một gen từng được cho là chỉ là dấu ấn sinh học của bệnh Alzheimer thực chất lại là một trong những nguyên nhân gây bệnh, theo nghiên cứu của các kỹ sư sinh học tại UC San Diego. Sử dụng AI để mô phỏng cấu trúc 3D của protein, nhóm nghiên cứu phát hiện ra rằng gen PHGDH có một vai trò ẩn giấu: nó làm gián đoạn cách các tế bào não bật và tắt các gen, một sự rối loạn có thể thúc đẩy sự phát triển của căn bệnh này.

AI nhắm mục tiêu vào bệnh lao

Bệnh lao vẫn là một trong những căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhất, lây nhiễm cho hơn 10 triệu người trên toàn thế giới vào năm 2022. Các chủng kháng thuốc khiến việc điều trị ngày càng khó khăn, nhưng các phương pháp điều trị lao cải tiến đang dần xuất hiện. Giáo sư Joe Pogliano và Trưởng khoa kiêm Giáo sư xuất sắc Kit Pogliano, cả hai đều thuộc Khoa Khoa học Sinh học, đã hợp tác với Linnaeus Bioscience và Viện Nghiên cứu Trẻ em Seattle để phát triển MycoBCP, một công cụ mới được hỗ trợ bởi AI có thể đẩy nhanh quá trình tìm kiếm các phương pháp điều trị bệnh lao. Công nghệ này được xây dựng dựa trên phương pháp lập hồ sơ tế bào vi khuẩn trước đây của gia đình Pogliano, giúp nhanh chóng chỉ ra cơ chế hoạt động của kháng sinh. Bằng cách kết hợp phương pháp đó với học sâu (deep learning), các nhà nghiên cứu có thể phát hiện ra những thay đổi nhỏ trong tế bào vi khuẩn lao vốn có thể mắt thường không thấy được — từ đó tiết lộ cách thức các loại thuốc tiềm năng tác động lên mầm bệnh.

"Đây là lần đầu tiên học máy được áp dụng theo cách này đối với vi khuẩn," Joe Pogliano cho biết. Bước tiến này, được tài trợ một phần bởi Quỹ Gates, có thể đẩy nhanh tiến độ phát triển các liệu pháp điều trị lao đang cực kỳ cần thiết.

AI quan sát sâu vào tim

Bằng cách ghi lại các tín hiệu từ bên ngoài tế bào cơ tim và sử dụng AI để tái tạo những gì đang diễn ra bên trong các tế bào này, các kỹ sư đã có thể theo dõi hoạt động của tim với độ chính xác đáng kinh ngạc — mà không cần đến các phương pháp xâm lấn hay tác động vật lý trực tiếp vào tế bào. Đột phá này mang lại những hiểu biết an toàn hơn, nhanh chóng hơn về cách tế bào tim hoạt động, giao tiếp và phản ứng với các loại thuốc mới.

AI tối ưu hóa phác đồ điều trị ung thư vú

Các nhà nghiên cứu đã phát triển các kỹ thuật học sâu tiên tiến có thể cách mạng hóa việc lập kế hoạch điều trị xạ trị ung thư vú — giúp quy trình này diễn ra nhanh hơn và nâng cao chất lượng điều trị. Phương pháp này giúp giảm thiểu sai sót trong liều lượng bức xạ chiếu vào các cơ quan quan trọng như tim và phổi.

AI trong chuyển động

Các kỹ sư của UC San Diego đã chế tạo ra một miếng dán linh hoạt — một thiết bị siêu âm không dây gắn trên da — giúp theo dõi hoạt động của cơ bắp trong thời gian thực để điều khiển một cánh tay robot, cùng nhiều ứng dụng khác. Để khai thác thêm thông tin từ các tín hiệu cơ bắp này, các nhà nghiên cứu đã phát triển một thuật toán AI giúp ánh xạ các tín hiệu đến các phân bố cơ tương ứng. Với thiết kế nhỏ gọn, chạy bằng pin và có thể đeo trong thời gian dài, công nghệ này mở ra những tiềm năng mới trong giám sát chăm sóc sức khỏe và tương tác giữa người và máy.

Sử dụng AI để cải thiện thị lực

Trong một dự án hợp tác độc đáo và lâu năm, các sinh viên cao học ngành kỹ thuật điện của UC San Diego đã làm việc tại Trung tâm Võng mạc Jacobs thuộc Viện Mắt Shiley để phát triển các công cụ thị giác máy tính, AI và xử lý hình ảnh tốt hơn. Những công cụ này sẽ giúp các bác sĩ chẩn đoán bệnh nhân nhanh chóng và chính xác hơn, dự đoán các phương pháp điều trị hiệu quả nhất và hỗ trợ phát triển các phương pháp điều trị mới.

"Thật hiếm khi có các cuộc thảo luận hàng tuần nơi các kỹ sư tích cực tham gia vào quá trình chăm sóc bệnh nhân, giúp họ dễ dàng hiểu được công việc và nhu cầu thực tế hơn," Tiến sĩ William Freeman, Giáo sư xuất sắc kiêm Phó Trưởng khoa Nhãn khoa Gia đình Viterbi tại Trường Y khoa UC San Diego và là Giám đốc Trung tâm Võng mạc Jacobs thuộc Viện Mắt Shiley, cho biết. "Sự nỗ lực bền bỉ này, kết nối y học và kỹ thuật trên toàn trường, không chỉ đơn thuần là tuyên bố rằng chúng tôi sử dụng AI — đó là một cách tiếp cận tận tâm để giải quyết các thách thức y tế thực tế thông qua đổi mới sáng tạo."

AI VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Các nhà nghiên cứu tại UC San Diego đang sử dụng AI để hiểu rõ hơn về môi trường đang thay đổi của Trái Đất. Những đổi mới này cung cấp các dự báo nhanh hơn, thông tin thực tế và các công cụ giúp bảo vệ cộng đồng cũng như hành tinh.

AI đẩy nhanh tiến độ dự báo khí hậu

Việc chạy các mô phỏng khí hậu toàn cầu có thể mất hàng tuần trên các siêu máy tính, làm hạn chế số lượng kịch bản mà các nhà khoa học có thể khám phá. Các nhà nghiên cứu tại UC San Diego và Viện Trí tuệ Nhân tạo Allen đã phát triển một mô hình mới mang tên Spherical DYffusion, có khả năng dự báo các mô hình khí hậu trong vòng 100 năm chỉ trong 25 giờ.

Bằng cách kết hợp các kỹ thuật AI tạo sinh với dữ liệu vật lý, mô hình này cho ra kết quả nhanh gấp 25 lần so với các phương pháp hiện tại mà không cần đến các siêu máy tính khổng lồ. Đột phá này có thể cung cấp cho các nhà khoa học và các nhà hoạch định chính sách những công cụ nhanh hơn và linh hoạt hơn để đón đầu các tác động dài hạn của biến đổi khí hậu.

AI giúp ứng phó với cháy rừng

Với mạng lưới ngày càng mở rộng gồm hơn 1.200 camera giám sát thiên tai trải dài từ các đỉnh núi hẻo lánh đến các khu vực giao thoa giữa rừng và đô thị, hệ thống ALERTCalifornia thu thập dữ liệu thời gian thực và sử dụng AI để giúp các nhà quản lý khẩn cấp phát hiện khói, theo dõi cháy rừng và lập kế hoạch sơ tán. Nhóm WIFIRE của UC San Diego tại Trung tâm Siêu máy tính San Diego sử dụng nguồn cấp dữ liệu từ camera và cảm biến đó để xác định chính xác vị trí bắt lửa của đám cháy rừng và tạo ra các mô hình dự đoán đường đi của đám cháy. Thông tin quý giá này được chia sẻ tới các nhà quản lý khẩn cấp và lực lượng ứng cứu đầu tiên trong vòng vài phút thông qua chương trình toàn bang mang tên FIRIS (Hệ thống Thông tin Tích hợp Thời gian thực về Cháy rừng). Các mô hình này được tinh chỉnh thêm bằng công nghệ cảm biến hàng không hỗ trợ bởi AI — bao gồm cả hình ảnh hồng ngoại — để theo dõi chu vi đám cháy xuyên qua các làn khói dày đặc và mang lại lợi thế chiến lược cho lực lượng cứu hỏa khi đám cháy lan rộng.

Sau các vụ cháy ở Los Angeles đầu năm nay, ALERTCalifornia đã triển khai các camera di động để giám sát các sườn đồi bị cháy nhằm đề phòng sạt lở đất, lũ bùn và ngập lụt trong đợt thiên tai "sông khí quyển" được dự báo trước, cung cấp cho các nhà quản lý thông tin khẩn cấp theo thời gian thực và cực kỳ quan trọng để chỉ đạo sơ tán kịp thời.

AI VÀ NGHỆ THUẬT

"Tôi là một cơ thể, và tôi cũng là vô số những cơ thể sống nhỏ bé hơn. Tôi là một cơ thể, và tôi cũng là một phần của một cơ thể sống lớn lao hơn."

Đây là những câu thơ trích từ một tác phẩm sắp đặt âm thanh và video đa màn hình mang tên "Superradiance. Embodying Earth." (Tạm dịch: Siêu bức xạ. Hiện thân của Trái Đất) của Memo Akten, nghệ sĩ kiêm Trợ lý Giáo sư tại Khoa Nghệ thuật Thị giác, cùng cộng sự Katie Peyton Hofstader. Đây là một trải nghiệm hòa mình đầy bình yên được thực hiện với sự cộng tác của AI.

Kết hợp giữa vũ đạo, thơ ca, khoa học thần kinh và AI tạo sinh, "Superradiance" khám phá sự hiện thân, công nghệ cũng như nhận thức về hành tinh và ý thức của nó. Những hình bóng biến đổi hình dạng hiện ra rồi hòa tan vào các khu rừng, đại dương và sa mạc, minh họa cho mối liên kết chặt chẽ giữa con người và hành tinh. Tác phẩm này là tâm điểm của triển lãm "Embodied Pacific: Oceans Unseen" (Thái Bình Dương Hiện Hữu: Những Đại Dương Chưa Từng Thấy) tại Thủy cung Birch thuộc Viện Hải dương học Scripps.

Đối với Akten, AI không phải là sự thay thế cho tính sáng tạo mà là một công cụ cộng tác để khám phá những câu hỏi lớn hơn: "Bản chất của thực tại là gì? Bản chất của sự sống là gì? Bản chất của tâm trí là gì?"

Là một chuyên gia về nghệ thuật truyền thông mới (còn được gọi là nghệ thuật thuật toán), Akten kết hợp các ý tưởng khái niệm và tầm nhìn nghệ thuật của mình với việc thử nghiệm kỹ thuật. Quy trình của ông bắt đầu từ những gì ông gọi là "động lực khái niệm cấp cao", hoặc các chủ đề khơi gợi sự quan tâm của ông, chẳng hạn như trí thông minh xuất hiện từ các định luật vật lý, bao gồm cách nấm nhầy có thể giải quyết các mê lộ hoặc thậm chí là cách niềm tin và mối quan hệ giữa con người với nhau đang tiến hóa cùng công nghệ.

Sau đó, ông xếp chồng các ý tưởng này với các thuật toán máy tính — AI — qua đó ông có thể sử dụng các kỹ thuật, âm thanh, đồ họa và phương tiện truyền thông khác nhau. "Tôi hình dung nó giống như thạch nhũ và măng đá vậy," Akten nói. "Một mặt, tôi có những ý tưởng từ trên xuống mà không có ý niệm cụ thể nào về cách tác phẩm đó sẽ biểu hiện ra sao. Mặt khác, tôi đang khám phá các kỹ thuật, cách tiếp cận kỹ thuật và công nghệ để xây dựng nên những ý tưởng đó, và đôi khi chúng kết nối với nhau," ông chia sẻ. "Và khi chúng gặp nhau, điều đó sẽ trở thành một tác phẩm nghệ thuật."

Cách tiếp cận sáng tạo của Akten đã mang lại cho ông giải thưởng Prix Ars Electronica Golden Nica và cơ hội tham gia các triển lãm danh giá như Venice Biennale, cùng nhiều giải thưởng khác.

Với Akten, nghệ thuật và AI không phải là những lực lượng đối nghịch mà là những người đồng sáng tạo — mỗi bên đều mở rộng thêm những giới hạn của những gì khả thi.

Tôi nhớ những ngày ấy, mẹ tôi dẫn tôi đi học vào mỗi dịp tựu trường. Trường tôi – cũng là trường của anh TAK và chị Nương – là Aurore (Rạng Đông) nằm trên đường Phan Đình Phùng, còn đối diện nó là tiệm sách Thanh Bình...

Chi tiết đập mạnh nhất vào ký ức của tôi tại tiệm sách nhỏ này là dãy tủ kính bày hàng hóa thấp ngang bụng người lớn, nhưng lại cao ngang tầm mắt một đứa bé mới 6-7 tuổi như tôi, thành thử không nhìn ngắm được gì nhiều. Vẫn biết là trong dãy tủ nằm ngoan ấy cũng chỉ là bút, thước, com-pa, kéo, hồ... Còn sách, tập vở cùng bao sách, bao vở thì xếp thành nhiều chồng sát tường, sau lưng ông bà chủ tiệm.

Dãy tủ kính với khung gỗ đó nằm giữa người mua và người bán, chúng có chừa ra một lối đi giữa chính mình và bức tường quét vôi xanh – lối đi ấy chỉ đủ để ông bà chủ tiệm len người vào mà tiếp khách mua hàng. Mà họ luôn đứng chứ không thể ngồi vì sách vở, như đã nói, xếp cao tới trần và ken đặc sau lưng.

Mẹ tôi kể, ông bà chủ người gốc Hải Phòng, trước năm 1954 – lúc ấy tôi chỉ đủ lớn để hiểu đó là một cột mốc lịch sử rất quan trọng nào đó mà người ta phải đi tàu bay hay tàu thủy vào đây – từng có một tiệm sách cũng mang tên Thanh Bình ngoài đó. Khi phải di cư theo Hiệp định Genève, ông bà vào đây, dừng chân trên con đường Phan Đình Phùng, lại gom vốn mở tiệm Thanh Bình thứ hai. Nó có từ rất lâu, thậm chí như lời mẹ tôi, còn trước cả khi trường Aurore mở cửa.

Ông chủ tiệm trông hom hem và quàu quạu bao nhiêu thì bà chủ trông tươi cười bấy nhiêu. Ông chủ trông có vẻ lè phè kinh niên trong bộ pyjama màu xanh dương nhạt dường như luôn mặc suốt ngày; bà chủ thì tươm tất và tháo vát. Tôi nhớ, chỉ khi nào có mỗi mình bà đứng bán hàng, tôi mới dám hỏi bà: "Bác ơi, bác cho con mượn quyển sách kia ạ... Con chỉ đứng đây thôi!". Chưa một lần bà từ chối, và chưa một lần nào bà cau mặt. Nhưng nếu có ông chủ đứng đó, dù đi cạnh mình là bố hay mẹ tôi, tôi vẫn câm như hến.

Kỷ niệm về dãy hộp bút chì màu 12 hay 24 cây nhãn Soleil (Mặt Trời) nằm trong tủ kính tiệm Thanh Bình còn theo tôi đến bây giờ. Nó cũng giống như kỷ niệm về những hộp màu nước Aquarelle có 10 màu với những ô hình tròn chia thành 2 bên – khi nào vẽ, cứ cầm cây cọ nhúng nước sẵn bệt lên từng ô, rồi quệt màu ấy lên phần mặt bên trong của nắp hộp, muốn trộn bao nhiêu màu tùy ý. Cũng là kỷ niệm của từng cây thước double-décimètre có 2 đầu là 2 loại đơn vị đo; từng cây équerre vẫn bị lấy ra làm thước đo độ dài, thay cho thước đo thật khi nó bị mất vì lý do gì đó không nhớ. Không thể quên từng cây rapporteur hình bán nguyệt để đo độ góc mà mình cứ lóng ngóng mãi không biết dùng. Từng quyển vở 50 rồi 100 trang kẻ ca-rô, nhãn hiệu Cyclo máy, lực sĩ Olympic cầm đuốc hay hình Con nai vàng chỉ có ba chân.

Nhưng tiệm Thanh Bình, mãi sau này khi tôi lớn, tất cả gia đình ấy đã ra nước ngoài, tôi mới có dịp nghe bố tôi kể về họ cho mẹ tôi nghe trong một chiều nghe lỏm. Gia đình ấy có người con thứ hai tên là Quang Bình, tuổi Mậu Tý 1948, trong tất cả 7 người con – ắt hẳn chữ "Bình" trong tên tiệm là tên anh. Người trai ấy học khoa Vĩ cầm trường Quốc gia Âm nhạc, năm 18 tuổi đã sáng tác được nhạc phẩm đầu đời và được đón nhận ngay. Người trai ấy từng quen một người con gái xinh, có ông thân sinh là một tài tử điện ảnh nổi tiếng, cả nhà từng tản cư ở cùng một làng với nhạc sĩ Phạm Duy hồi những năm 1940 – 1950.

Rồi người con trai tên Bình đó trở thành nhạc sĩ rất nổi tiếng, cả đời mình chỉ viết có 70 bài nhưng người ta ít nhất phải thuộc từ 30 – 40 bài. Từ tiệm sách nhỏ trên đường Phan Đình Phùng, anh được nhận vào sân bay, làm nhân viên điều tiết không lưu. Nhưng anh vẫn song song sáng tác.

Năm 1974, anh ghi âm chương trình chỉ gồm toàn các nhạc phẩm của mình và phát hành băng cassette. Những giọng hát hàng đầu như Lệ Thu, Khánh Ly, Tuấn Ngọc, Thái Thanh, Duy Trác, Duy Quang, Thanh Lan... đều hát bài của anh – dù anh trẻ hơn một số những tên tuổi đó.

Khi gia đình anh ra đi, người yêu anh cũng ra đi, tiệm sách ngày xưa đóng cửa, chỉ còn mình anh ngồi thầm trên ban-công nhà mình, cô liêu nhìn xuống phố để ngẫm về những ngày phải sống một mình. Rồi năm 1979, tới phiên anh lưu lạc, dừng chân nơi một trại tỵ nạn tại Malaysia, trước khi sang Canada.

Người con gái họ Đoàn năm xưa vẫn chờ anh và bay từ Mỹ sang Montréal để gặp lại. Họ không rời nhau nữa, cùng nhau quay về San Diego, rồi cùng sang Orange County trước khi anh lại đi làm cho một công ty điện toán Mỹ. Rồi họ lấy nhau và làm nốt cái đám cưới bị tháng 4/1975 làm dang dở. Họ dừng chân nơi tổ ấm của mình tại Seattle, thành phố hàng năm có những ngày mưa nhiều gấp đôi số ngày nắng.

Chắc hẳn người nhạc sĩ họ Ngô ấy đã từng phải lấy từng cây bút, từng tờ giấy có dòng kẻ nhạc hoặc phải nắn nót kẻ từng khuôn nhạc của chính mình bằng từng cây thước nhựa mềm trong tủ kính bày hàng của bố anh. Anh đã đi rất xa về tăm tiếng và cả về địa lý, rồi lại trở thành thật gần với người vợ mà anh rất yêu, chị Thanh Vân con của ông Đoàn Châu Mậu.

Con trai ông chủ tiệm Thanh Bình có bút danh đầu đời là Đông Quân, về sau, chính là Ngô Thụy Miên.

Vũ Hùng Khanh

Xung đột Trung Đông và giao dịch tín dụng chứng từ: Khi “bất khả kháng” không phải là câu trả lời

PGS,TS. Đoàn Ngọc Thắng* | 07-06-2026 - 15:30 PM

Những diễn biến căng thẳng tại Trung Đông từ đầu năm 2026 đã nhanh chóng lan sang lĩnh vực thương mại quốc tế. Doanh nghiệp đối mặt với việc thay đổi tuyến vận chuyển, chi phí bảo hiểm tăng cao, rủi ro cấm vận (sanctions) và đặc biệt là sự chậm trễ hoặc gián đoạn trong việc xuất trình chứng từ theo các phương thức tài trợ thương mại như tín dụng chứng từ (Letter of Credit – L/C).

Trong bối cảnh đó, một phản xạ phổ biến là viện dẫn “bất khả kháng” để giải thích cho việc không thực hiện hoặc chậm thực hiện nghĩa vụ. Tuy nhiên, theo quan điểm chính thức của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), cách hiểu này không chỉ đơn giản là chưa đầy đủ mà trong nhiều trường hợp còn dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng trong xử lý tranh chấp (International Chamber of Commerce [ICC], 2026).

Bài viết nhằm làm rõ cách ICC tiếp cận vấn đề, đặc biệt thông qua Điều 36 UCP600 (Force Majeure), từ đó giúp doanh nghiệp và ngân hàng hiểu đúng và ứng xử phù hợp trong bối cảnh rủi ro địa chính trị ngày càng gia tăng.

ICC quy định như nào về tình huống bất khả kháng

Một điểm xuất phát quan trọng là: ICC không thiết lập cơ chế ngoại lệ cho các tình huống khủng hoảng, kể cả chiến tranh hay xung đột khu vực. Các bộ quy tắc như UCP600, URDG 758 (ICC, 2010), URC 522 (ICC, 1995) hay ISP98 (ICC, 1998) tiếp tục được áp dụng theo cách thông thường, bất kể môi trường thương mại bên ngoài biến động ra sao (ICC, 2026).

Điều này phản ánh bản chất của các quy tắc ICC: Đây là một hệ thống chuẩn mực mang tính quy tắc (rule-based system), chứ không phải hệ thống phản ứng theo sự kiện (event-based) (Gary, 2007). Nói cách khác, việc xảy ra chiến tranh hay xung đột không tự động làm thay đổi quyền và nghĩa vụ của các bên trong giao dịch L/C.

Từ góc nhìn này, việc viện dẫn “bất khả kháng” cần được đặt trong khuôn khổ rất cụ thể của UCP600, thay vì dựa trên cách hiểu chung trong luật hợp đồng (McKendrick, 2020).

Điều 36 UCP600: Bất khả kháng – nhưng của ai?

Điều 36 UCP600 quy định rằng ngân hàng không chịu trách nhiệm đối với hậu quả phát sinh từ việc gián đoạn hoạt động kinh doanh (interruption of business) do các sự kiện ngoài tầm kiểm soát như thiên tai, chiến tranh, bạo loạn, đình công hoặc các nguyên nhân tương tự (ICC, 2007).

Thoạt nhìn, quy định này có vẻ rộng và dễ áp dụng. Tuy nhiên, điểm mấu chốt – và cũng là điểm thường bị hiểu sai – nằm ở phạm vi áp dụng: “Bất khả kháng trong UCP600 là bất khả kháng đối với ngân hàng, không phải đối với doanh nghiệp”.

Nói cách khác, Điều 36 chỉ được kích hoạt khi chính ngân hàng: Không thể mở cửa; không thể tiếp nhận, xử lý hoặc kiểm tra chứng từ; hoặc không thể thực hiện chức năng nghiệp vụ liên quan đến L/C.

Ngược lại, nếu doanh nghiệp không giao được hàng, chứng từ bị chậm do logistics hoặc thị trường bị gián đoạn do chiến sự, thì những yếu tố này không đủ để kích hoạt cơ chế miễn trách nhiệm theo Điều 36, miễn là ngân hàng vẫn hoạt động bình thường (ICC, 2026).

Những hiểu lầm phổ biến trong thực tiễn

Hiểu lầm 1: Có chiến tranh thì đương nhiên là bất khả kháng

Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp cho rằng chỉ cần có yếu tố chiến tranh hoặc xung đột là có thể viện dẫn bất khả kháng. Tuy nhiên, theo UCP600, điều này chỉ đúng khi chiến sự làm gián đoạn hoạt động của ngân hàng, chứ không phải chỉ ảnh hưởng đến môi trường kinh doanh (ICC, 2026).

Hiểu lầm 2: Không xuất trình được chứng từ thì sẽ được miễn

Nghĩa vụ xuất trình chứng từ thuộc về người thụ hưởng (beneficiary). Nếu việc không xuất trình được chứng từ không xuất phát từ việc ngân hàng đóng cửa hoặc ngừng hoạt động, thì Điều 36 không bảo vệ người thụ hưởng.

Hiểu lầm 3: L/C sẽ tự động được gia hạn

Một điểm rất “khắc nghiệt” của Điều 36 là: Nếu L/C hết hạn trong thời gian ngân hàng đóng cửa do bất khả kháng, thì nghĩa vụ của ngân hàng chấm dứt. Không có cơ chế gia hạn tự động như trong trường hợp quy định tại Điều 29 (liên quan đến ngày nghỉ hoặc ngày không làm việc thông thường) (ICC, 2007; Gary, 2007).

Hiểu lầm 4: Cấm vận là một dạng bất khả kháng theo UCP600

UCP600 không quy định rõ về cấm vận. Trong nhiều trường hợp, việc ngân hàng không thể thanh toán do lệnh cấm vận sẽ được xử lý theo luật quốc gia và quy định tuân thủ, chứ không đơn thuần dựa vào Điều 36 (ICC, 2022; FATF, 2025).

Xử lý tranh chấp

Từ quan điểm của ICC, việc xác định điều khoản áp dụng trong tranh chấp là rất quan trọng.

- Nếu vấn đề là chậm trễ hoặc mất mát chứng từ trong quá trình vận chuyển, thì Điều 35 (Transmission) sẽ phù hợp hơn (ICC, 2007).

- Nếu ngân hàng bị đóng cửa hoặc không thể hoạt động, Điều 36 có thể được áp dụng.

- Nếu ngân hàng vẫn hoạt động, tranh chấp sẽ quay về nghĩa vụ xuất trình của người thụ hưởng hoặc nghĩa vụ theo hợp đồng cơ sở.

Đặc biệt, do UCP600 không phải là luật, việc áp dụng Điều 36 còn phụ thuộc vào cách tòa án hoặc cơ quan giải quyết tranh chấp đánh giá các yếu tố như: Mức độ cẩn trọng của ngân hàng (reasonable care), có hay không lỗi hoặc sơ suất và mức độ kiểm soát của ngân hàng đối với sự kiện.

Khuyến nghị của ICC

Thay vì dựa vào Điều 36 như một “lối thoát”, ICC nhấn mạnh các giải pháp mang tính chủ động (ICC, 2026):

(i) Điều chỉnh giao dịch: Sửa đổi L/C; điều chỉnh thời hạn xuất trình; linh hoạt hóa điều kiện chứng từ.

(ii) Sử dụng chứng từ điện tử: Áp dụng eUCP (ICC, 2023a) hoặc eURC (ICC, 2023b); chấp nhận bản scan hoặc phương thức thay thế.

(iii) Phân bổ rủi ro ngay từ đầu: Thiết kế điều khoản phù hợp với bối cảnh rủi ro; tránh phụ thuộc vào các quy định mặc định của UCP600.

Hàm ý cho doanh nghiệp và ngân hàng

Đối với doanh nghiệp, bài học lớn nhất là: Không nên đồng nhất “bất khả kháng” trong thương mại quốc tế với cách hiểu trong luật hợp đồng (UNIDROIT, 2016). Việc quản trị rủi ro cần được thực hiện thông qua thiết kế giao dịch và điều khoản hợp đồng, thay vì kỳ vọng vào cơ chế miễn trách nhiệm.

Đối với ngân hàng, việc đảm bảo khả năng vận hành liên tục và xây dựng các phương án dự phòng là yếu tố then chốt, bởi chỉ khi thực sự bị gián đoạn hoạt động thì Điều 36 mới phát huy tác dụng.

Kết luận

Xung đột Trung Đông đã làm lộ rõ một thực tế: Trong hệ thống tài trợ thương mại quốc tế, “bất khả kháng” không phải là một khái niệm linh hoạt có thể áp dụng tùy tiện. Ngược lại, dưới UCP600, đây là một cơ chế có phạm vi hẹp, được thiết kế chủ yếu để bảo vệ ngân hàng trong những tình huống gián đoạn hoạt động thực sự.

Do đó, trong một thế giới đầy biến động, năng lực quản trị rủi ro của doanh nghiệp và ngân hàng không nằm ở việc viện dẫn bất khả kháng, mà nằm ở khả năng dự liệu, thiết kế và thích ứng với rủi ro ngay từ khi cấu trúc giao dịch.

Tài liệu tham khảo:

- Financial Action Task Force. (2025). International Standards on Combating Money Laundering and the Financing of Terrorism & Proliferation, FATF, Paris, France.

- Gary C. (2007). The Commentary on UCP 600. ICC Banking Commission Chair, UCP 600 Drafting Group.

- International Chamber of Commerce. (1995). URC 522 - Uniform Rules for Collections - Including eURC Version 1.1. ICC.

- International Chamber of Commerce. (1998). International Standby Practices (ISP98). ICC.

- International Chamber of Commerce. (2007). Uniform Customs and Practice for Documentary Credits (UCP 600) (ICC Publication No. 600). ICC.

- International Chamber of Commerce. (2010). Uniform Rules for Demand Guarantees (URDG 758). ICC.

- International Chamber of Commerce. (2022). Consolidated ICC guidance on the use of sanctions clauses in trade finance-related instruments subject to ICC rules. ICC Banking Commission.

- International Chamber of Commerce. (2023a). eUCP Version 2.1 Supplement to UCP 600. ICC.

- International Chamber of Commerce. (2023b). eURC Version 1.1 Supplement to URC 522. ICC.

- International Chamber of Commerce. (2026). Application of ICC trade finance rules in the context of the Middle East conflict: Guide. ICC Global Banking Commission.

- McKendrick, E. (2020). Contract law: Text, cases, and materials (8th ed.). Oxford University Press.

- UNIDROIT. (2016). UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts. UNIDROIT.

* Trưởng khoa KDQT, Học viện Ngân hàng, CDCS Charterholder

Những cuộc khủng hoảng bị “bỏ quên”

SGGP - 06/06/2026 06:54

Hàng chục triệu người hiện đang phải vật lộn với chiến tranh, đói nghèo và tha hương nhưng đang bị cộng đồng quốc tế "bỏ quên". Đó là cảnh báo của Hội đồng Người tị nạn Na Uy (NRC) đưa ra trong báo cáo mới nhất về 10 cuộc khủng hoảng nhân đạo trải dài trên 3 châu lục: châu Mỹ, châu Á và châu Phi trong năm 2025.

Sudan là ví dụ điển hình. Kể từ khi xung đột giữa các phe phái quân sự tại quốc gia Đông Phi này bùng phát vào tháng 4-2023, hơn 9 triệu người phải chạy loạn trong nước; khoảng 4 triệu người chạy sang các nước láng giềng, gần 19,5 triệu người mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Ông Jan Egeland, Tổng thư ký NRC, cho rằng, quy mô của cuộc khủng hoảng tại Sudan tương đương những giai đoạn khốc liệt nhất của xung đột tại Syria hay Ukraine, nhưng lại không nhận được sự chú ý tương xứng. Tình trạng tương tự diễn ra tại CHDC Congo, Colombia, Yemen, Afghanistan, Honduras, Ecuador…

Theo NRC, một cuộc khủng hoảng bị xem là lãng quên dựa trên 3 tiêu chí: thiếu kinh phí cứu trợ, ít được truyền thông quốc tế phản ánh và thiếu can thiệp chính trị. Việc nhiều nước châu Phi như Burkina Faso, Cameroon… nhiều lần có tên trong danh sách này cho thấy thế giới vẫn thờ ơ với những khủng hoảng không gắn với lợi ích chiến lược của các nước giàu. Nguyên nhân một phần do những năm gần đây, các chính phủ chú trọng bảo vệ lợi ích trong nước, kiểm soát nhập cư, thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc và gia tăng chi tiêu quốc phòng. Trong bối cảnh đó, các chương trình viện trợ nhân đạo quốc tế thường là lĩnh vực bị cắt giảm đầu tiên.

Tuy nhiên, khủng hoảng nhân đạo không phải vấn đề riêng của một quốc gia hay khu vực. Xung đột, đói nghèo, dịch bệnh và làn sóng di cư quy mô lớn đều có khả năng tạo ra những tác động dây chuyền, ảnh hưởng đến ổn định kinh tế, xã hội và an ninh toàn cầu. Việc cộng đồng quốc tế thiếu quan tâm tới các điểm nóng nhân đạo hiện nay có thể giúp tiết kiệm nguồn lực trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ khiến thế giới phải đối mặt với những thách thức lớn hơn và tốn kém hơn để xử lý.

MINH CHÂU

Xung đột Trung Đông phủ bóng lên ngành hàng không toàn cầu

Các lãnh đạo ngành hàng không thế giới đang nhóm họp tại Đại hội thường niên của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) ở Rio de Janeiro, Brazil trong bối cảnh xung đột Trung Đông phủ bóng lên ngành hàng không toàn cầu.

Đại hội thường niên của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) diễn ra từ ngày 6-8/6/2026 tại Rio de Janeiro, Brazil. Ảnh: Reuters.

Theo các đại biểu tham dự hội nghị (diễn ra từ 6-8/6), giá dầu tăng mạnh do căng thẳng liên quan đến Iran đang tạo áp lực lớn lên các hãng hàng không toàn cầu. Tình hình càng trở nên khó khăn khi ngành này vẫn chưa giải quyết được tình trạng thiếu máy bay mới. Việc chậm bàn giao máy bay từ hai nhà sản xuất lớn là Boeing và Airbus buộc nhiều hãng phải tiếp tục khai thác các đội bay cũ, kém hiệu quả hơn về nhiên liệu và tốn nhiều chi phí bảo dưỡng.

IATA, tổ chức đại diện cho hơn 370 hãng hàng không, chiếm khoảng 85% lưu lượng hàng không toàn cầu, trước đó từng dự báo ngành sẽ đạt lợi nhuận ròng kỷ lục 41 tỷ USD trong năm 2026. Tuy nhiên, giới phân tích và lãnh đạo doanh nghiệp cho rằng triển vọng này có thể sẽ phải điều chỉnh giảm do tác động từ giá nhiên liệu leo thang và những bất ổn địa chính trị kéo dài.

Trong khi đó, khảo sát mới của Deloitte đối với 21 giám đốc điều hành các hãng hàng không quốc tế cho thấy biến động giá nhiên liệu và lạm phát hiện là những rủi ro lớn nhất đối với ngành. Báo cáo nhận định những yếu tố này đã biến năm được kỳ vọng lập kỷ lục về lợi nhuận thành cuộc chiến bảo vệ biên lợi nhuận của các hãng hàng không.

Biến động giá nhiên liệu và lạm phát hiện là những rủi ro lớn nhất đối với ngành hàng không toàn cầu. Ảnh: WCPO.

Để ứng phó với áp lực chi phí, nhiều hãng đang điều chỉnh chiến lược khai thác. Hãng Azul Airlines của Brazil cho biết có thể cắt giảm thêm các chuyến bay nhằm phù hợp với nhu cầu thị trường và hạn chế tác động từ giá nhiên liệu tăng cao. Trong khi đó, Giám đốc điều hành Air New Zealand Nikhil Ravishankar cảnh báo các hãng chỉ có thể tăng giá vé đến một mức nhất định để bù đắp chi phí, bởi giá vé quá cao sẽ làm nhu cầu đi lại suy giảm.

Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định việc tăng giá vé chỉ là giải pháp tạm thời. Trong bối cảnh chi phí nhiên liệu tiếp tục biến động và kinh tế toàn cầu còn nhiều bất ổn, các hãng hàng không sẽ phải tìm cách cân bằng giữa mục tiêu bảo vệ lợi nhuận và duy trì nhu cầu đi lại của hành khách.

Ngọc Liên

Những cuộc khủng hoảng bị “bỏ quên”

SGGP - 06/06/2026 06:54

Hàng chục triệu người hiện đang phải vật lộn với chiến tranh, đói nghèo và tha hương nhưng đang bị cộng đồng quốc tế "bỏ quên". Đó là cảnh báo của Hội đồng Người tị nạn Na Uy (NRC) đưa ra trong báo cáo mới nhất về 10 cuộc khủng hoảng nhân đạo trải dài trên 3 châu lục: châu Mỹ, châu Á và châu Phi trong năm 2025.

Sudan là ví dụ điển hình. Kể từ khi xung đột giữa các phe phái quân sự tại quốc gia Đông Phi này bùng phát vào tháng 4-2023, hơn 9 triệu người phải chạy loạn trong nước; khoảng 4 triệu người chạy sang các nước láng giềng, gần 19,5 triệu người mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Ông Jan Egeland, Tổng thư ký NRC, cho rằng, quy mô của cuộc khủng hoảng tại Sudan tương đương những giai đoạn khốc liệt nhất của xung đột tại Syria hay Ukraine, nhưng lại không nhận được sự chú ý tương xứng. Tình trạng tương tự diễn ra tại CHDC Congo, Colombia, Yemen, Afghanistan, Honduras, Ecuador…

Theo NRC, một cuộc khủng hoảng bị xem là lãng quên dựa trên 3 tiêu chí: thiếu kinh phí cứu trợ, ít được truyền thông quốc tế phản ánh và thiếu can thiệp chính trị. Việc nhiều nước châu Phi như Burkina Faso, Cameroon… nhiều lần có tên trong danh sách này cho thấy thế giới vẫn thờ ơ với những khủng hoảng không gắn với lợi ích chiến lược của các nước giàu. Nguyên nhân một phần do những năm gần đây, các chính phủ chú trọng bảo vệ lợi ích trong nước, kiểm soát nhập cư, thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc và gia tăng chi tiêu quốc phòng. Trong bối cảnh đó, các chương trình viện trợ nhân đạo quốc tế thường là lĩnh vực bị cắt giảm đầu tiên.

Tuy nhiên, khủng hoảng nhân đạo không phải vấn đề riêng của một quốc gia hay khu vực. Xung đột, đói nghèo, dịch bệnh và làn sóng di cư quy mô lớn đều có khả năng tạo ra những tác động dây chuyền, ảnh hưởng đến ổn định kinh tế, xã hội và an ninh toàn cầu. Việc cộng đồng quốc tế thiếu quan tâm tới các điểm nóng nhân đạo hiện nay có thể giúp tiết kiệm nguồn lực trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài sẽ khiến thế giới phải đối mặt với những thách thức lớn hơn và tốn kém hơn để xử lý.

MINH CHÂU